Armia Krajowa na Wołyniu

Informacje

Początki konspiracji na Wołyniu

Zalążki polskiej konspiracji niepodległościowej na terenie przedwojennego województwa wołyńskiego zaczęły się pojawiać tuż po zakończeniu kampanii wrześniowej w 1939 r. Wołyń został włączony w strukturę organizacyjną powołanej w okupowanej przez Niemców Polsce centralnej Służby Zwycięstwu Polski (SZP), później przemianowanej na Związek Walki Zbrojnej (ZWZ). Tereny Wołynia zostały włączone do Obszaru nr 3 – Lwów ZWZ, w którego skład wchodziły cztery Okręgi:

  • Lwowski,
  • Stanisławowski,
  • Tarnopolski,
  • Wołyński.

Pierwszym komendantem Okręgu Wołyńskiego SZP-ZWZ był Kazimierz [Tadeusz] Majewski „Grzbiet”, „Szmigiel”, „Maj”, który objął to stanowisko w styczniu bądź lutym 1940 r. W ciągu kilku kolejnych miesięcy organizował wołyńskie grupy konspiracyjne w Równem, Łucku, Kowlu, Zdołbunowie i Włodzimierzu Wołyńskim. Niestety już 31 maja 1940 r. „Szmigiel” został aresztowany przez NKWD na skutek zdrady swojego współpracownika – Bolesława Zymona „Bolka”. Wraz z nim do sowieckich więzień trafiło ok. 50 wiodących konspiratorów z Wołynia, co sparaliżowało rozwój struktur podziemnych na tamtych terenach. Wśród aresztowany byli: Bronisław Bąk, Antoni Hermaszewski, Piotr Marzecki, Dionizy Kasprzycki, Zbigniew Sierakowski, Marceli Kazimierczak „Marceli”, Henryk Sokołowski, Bronisław Rumel, Jadwiga Trautman, Janina Sułkowska, Stanisław Ziętara. Sowiecki terror, przymusowe wcielenia polskiej młodzieży do Armii Czerwonej oraz masowe wywózki ludności polskiej w głąb Związku Sowieckiego skutecznie uniemożliwiały działalność wołyńskiej konspiracji aż do czerwca 1941 r., kiedy wybuchła wojna między III Rzeszą a ZSRS.

Wraz z atakiem Niemiec hitlerowskich na ZSRS granica niemiecko-sowiecka, ustalona na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow, przechodząca przez środek przedwojennych ziem polskich przestała istnień. W związku z tym Komenda Główna ZWZ w Warszawie zaczęła wysyłać na Wołyń swoich emisariuszy (Brunon Rolke „Aspik”, Jan Wyszomirski „Mirek”, Longin Dąbek-Dębicki „Bohun”, „Jarosław”, Michał Zamecki, Jan Mazurek „Jawor”, Jan Kubicki „Józefinka”) w celu zorganizowania na tamtejszych terenach polskich siatek konspiracyjnych. Pierwsze tego typu ośrodki zostały zawiązane we Włodzimierzu Wołyńskim, Kowlu, Łucku i Równem, często z pomocą oficerów i podoficerów przedwojennej 13 Kresowej Dywizji Piechoty. W ten sposób były organizowane zręby terenowych struktur przyszłego Okręgu Wołyń ZWZ-AK.

Niezależnie od struktur terenowych ZWZ-AK na Wołyniu powstających w drugiej połowie 1941 r. została zorganizowana siatka wywiadowcza o kryptonimie „Wołyń-Wschód” podlegająca bezpośrednio KG ZWZ-AK. Jej głównym organizatorem był Józef Roman „Styrski”, który założył komórki wywiadowcze w Kowlu, Równem, Kostopolu i Zdołbunowie, rekrutując swoich współpracowników spośród pracowników kolei (m.in. Zbigniew Kabała „Barski”, Roman Kuncewicz „Romek”, Irena Baranowska „Marica”, Romuald Flacha, Feliks Czarnecki, Piotr Czepirski, Eugeniusz Pomorski). Wywiadowcy obserwowali ruchy niemieckich wojsk, określali miejsca ich przeznaczenia, pozyskiwali informacje z niemieckich urzędów, badali nastroje wśród ludności Wołynia, organizowali pocztę konspiracyjną przy użyciu ruchu kolejowego. Siatka „Styrskiego” działała do połowy 1943 r., kiedy jej komórki wchłonęła struktura terenowa AK.

Kolejną organizacją funkcjonującą niezależnie od struktur terenowych ZWZ-AK na Wołyniu była komenda odcinka II „Wachlarza”. Mieściła się ona w Równem. Do jej ścisłego kierownictwa należeli m.in. Jan Piwnik „Ponury”, Tadeusz Klimowski „Klon”, Jan Rogowski „Czarka”, Piotr Bogacki „Francuz”, „Janusz”, Kazimierz Bessendowski „Halin”. Do końca 1942 r. żołnierze odcinka II (m.in. Antoni Wróblewski „Sęp”, Lech Łada „Żagiew”, Bolesław Nawrocki, Władysław Dziuba „Śruba”, Stanisław Możejko „Sędzimir”, Franciszek Pukacki „Gzyms”, Andrzej Buchman „Korsak”, Władysław Łaszczyk „Telegraf”, Władysław Kochański „Bomba”, Józef Ostoja-Gajewski „Tomek”) dokonali szeregu aktów dywersji na wołyńskich szlakach drogowych i kolejowych, które były wykorzystywane przez Niemców do zaspokajania potrzeb frontu wschodniego. Po 1942 r. wołyńskie struktury „Wachlarza” włączono do akowskiego Kedywu.

Tymczasem na przełomie 1941 i 1942 r. struktury terenowe ZWZ-AK na Wołyniu stale się powiększały. Jednakże w lipcu 1942 r. Brunon Rolke „Aspik”, pełniący obowiązki nieformalnego dowódcy wołyńskich komórek konspiracyjnych AK, został zmuszony do opuszczenia Wołynia. Zachodziło ryzyko jego schwytania przez niemieckie służby bezpieczeństwa, które przeprowadzały w tamtym czasie falę aresztowań wśród wołyńskich członków AK. Jego obowiązku przejął tymczasowo Józef Guźniczak „Fiedia”. Wówczas, kierując się przekonaniem, że restrukturyzacja zapobiegnie dalszym aresztowaniom KG AK podjęła decyzję o wyodrębnieniu Okręgu Wołyń spod jurysdykcji Obszaru Lwowskiego AK. Od sierpnia 1942 r. Okręg Wołyń został podporządkowany bezpośrednio Komendantowi Głównemu AK. Pierwszym komendantem Okręgu Wołyń AK został mianowany we wrześniu 1942 r. Kazimierz Bąbiński „Luboń”, który do tamtego czasu piastował funkcję szefa Wydziału Wyszkolenia Piechoty w KG AK.

W ciągu kolejnych miesięcy „Luboń”, zorientowawszy się w sytuacji w terenie, rozpoczął wysyłanie na Wołyń zaufanych oficerów w celu objęcia przez nich stanowisk dowódczych w poszczególnych inspektoratach rejonowych AK. Komendant Okręgu AK Wołyń miał przygotować kadry wojskowe przeznaczone do podjęcia walki z Niemcami w odpowiednim momencie ustalonym przez KG AK oraz Rząd RP na Uchodźstwie. Tymczasem już w pierwszych miesiącach 1943 r. do „Lubonia” dostarczane były niepokojące meldunki o zagrożeniu polskiej ludności cywilnej zamieszkującej Wołyń. Niepokój informatorów wzbudzała aktywność nacjonalistów ukraińskich. Wobec tego zagrożenia Okręgowa Delegatura Rządu Wołyń, cywilny pion organizacyjny reprezentujący Rząd RP na Uchodźstwie, w osobie Kazimierza Banacha „Jana Linowskiego” zabiegała u „Lubonia”, aby w plany wołyńskiej AK włączyć ochronę polskiej ludności cywilnej oraz wsparcie dla organizowanych polskich samoobron w obliczu nadchodzących ataków ze strony Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). W związku z tym, że uwaga komendanta „Lubonia” skupiała się głównie na wysiłku przygotowania wojska do walki z okupantem niemieckim powstał konflikt między wołyńską Delegaturą Rządu a AK. Spór pomiędzy “Linowskim”, a “Luboniem” był na tyle poważny, że dyskusję musiał rozstrzygnąć sam Komendant Główny AK. Stefan Rowecki „Grot” stanął po stronie “Linowskiego” i nakazał “Luboniowi” włączyć do zadań wołyńskiej AK wsparcie polskich samoobron.

W pierwszej połowie 1943 r. doszło do kolejnego sporu pomiędzy wołyńską AK a tamtejszą administracją Delegatury. Tym razem chodziło o kwestie kadrowe. Komendant „Luboń” zakładał rekrutację w szeregi AK wszystkich żołnierzy zdolnych do podjęcia walki. W związku z tym ludzie włączani do AK byli jednocześnie często zaangażowani w struktury organizacyjne wołyńskiej Delegatury. Wobec tego faktu nastąpiła znaczna polaryzacja między “Linowskim”, a “Luboniem”. Pomimo tego, „Luboń” sukcesywnie powiększał zaplecze kadrowe wołyńskiej AK, co pozwoliło ujednolicić struktury Okręgu Wołyń w lecie 1943 r.

Podział strukturalny Armii Krajowej na Wołyniu

Funkcję nadrzędną w Okręgu Wołyń pełniła Komenda Okręgu o kryptonimie „Konopie”. Jego komendantem był Kazimierz Bąbiński „Luboń”. Stanowisko szefa sztabu piastował do kwietnia 1943 r. Antoni Żochowski „Tol”, następnie jego miejsce zajął Stanisław Piaszczyński „Bohun”. Pracami kwatermistrzowskimi kierował Feliks Sawicki „Szczęsny”. Oddziałem II zajmującym się wywiadem i kontrwywiadem dowodził Stanisław Piaszczyński „Bohun”. Jego zastępcą był Kazimierz Rzaniak „Garda”. Szefem prac Oddziału III ds. operacyjnych był Tadeusz Klimowski „Klin”. Oddział IV jako taki nie został powołany. Komórkami Oddziału V, zajmującego się łącznością, przewodzili w różnych okresach m.in. Romuald Sylwanowicz „Góral”, Kazimierz Fuhrman „Bratek”, Adelajda Połońska „Ada” oraz Józef Figórski „Kos”. Szefem Oddziału VI, do zadań którego zaliczała się propaganda, była Zofia Sujkowska „Kora”. Osobą odpowiedzialną za działania legalizacyjne był Jan Leśniak „Marian”. Osobą kierująca obsługą zrzutów był Zbigniew Ścibor-Rylski „Motyl”.

Okręgowi Wołyń AK podlegały cztery inspektoraty rejonowe:

I. Inspektorat Rejonowy AK Kowel kryptonim „Kuźnia” lub „Gromada”. Na jego czele, pełniąc funkcję inspektora rejonowego, stał Jan Szatowski „Kowal”. Dysponował on własnym sztabem, w skład którego wchodzili: zastępca inspektora Michał Fijałka „Sokół”, oficer organizacyjny Stanisław Kądzielawa „Kania” (do września 1943 r.), a następnie Kazimierz Samotyja-Lenczewski „Strzemieńczyk”, kwatermistrz Jakub Kończakowski, oficer Kedywu Walery Krokay „Murawa” „Siwy”, oficer broni Stefan Lewczuk „Jeleń”, oficer wywiadu Franciszek Gremski, oficer łączności technicznej Zygmunt Janowski „Drut”, kierownik łączności operacyjnej Halina Noskowska „Grażyna”, nadzorujący służbę zdrowia Władysław Zagórski „Osiemnastka”, nieznany z imienia lekarz nazwiskiem Cyma oraz Edward Krotkiewski „Sfinks”.

W skład Inspektoratu wchodziły trzy obwody (powiaty):

Oprócz wyżej wymienionych trzech obwodów Inspektoratowi Rejonowemu AK Kowel podlegał również Samodzielny Obwód AK Sarny. Jego komendantem był Władysław Rydzewski „Kobus”. Rejon sarneński był trudnym terenem dla konspiracji polskiej ze względu na rozproszenie mieszkających na jego terenie Polaków oraz bardzo aktywnie działające grupy sowieckich i banderowskich ugrupowań zbrojnych. Nie był wobec tego tak rozwinięty, jak pozostałe obwody Inspektoratu Kowelskiego. Wiadomo jednak, że na jego terenie działał oddział dywersyjny Tadeusza Kuphala „Gustawa”. Do końca 1943 r. na terenie Inspektoratu Rejonowego AK Kowel działało kilka polskich oddziałów partyzanckich mających za zadanie nie tylko walkę z niemieckim okupantem, ale przede wszystkim obronę polskiej ludności cywilnej nękanej atakami ukraińskich nacjonalistów. Były to następujące oddziały: Oddział Partyzancki „Jastrząb” dowodzony przez Władysława Czermińskiego „Jastrzębia” (utworzony w lipcu 1943 r.), Oddział Partyzancki „Sokół” dowodzony przez Michała Fijałkę „Sokoła” (utworzony w sierpniu 1943 r.), Oddział Partyzancki “Kania” dowodzony przez Stanisława Kądzielawę “Kanię” (utworzony w lipcu 1943 r.), Oddział Partyzancki “Kord” dowodzony przez Kazimierza Filipowicza “Korda” (utworzony we wrześniu 1943 r.).

II. Drugim był Inspektorat Rejonowy AK Łuck o kryptonimie „Łuna” lub „Osnowa”. Na jego czele, pełniąc funkcję Inspektora Rejonowego, stał Leopold Świkla „Adam”. Dysponował on własnym sztabem, w skład którego wchodzili: zastępca inspektora Jerzy Aleksandrowicz „Czyżyk”, „Gołąb”, oficer organizacyjny Zygmunt Kulczycki „Ząb”, „Olgierd”, oficer personalny Karol Kopiec, szef dywersji Wacław Kopisto „Kra”, szef wywiadu Wacław Kosidło „Andrzej”, szef łączności operacyjnej Wiktor Popławski „Nasturcja”, a następnie Zbigniew Rakowski „Start”, szef łączności konspiracyjnej Maria Ludowicz-Gładkowska „Zoja”, a następnie Barbara Kulczycka „Grażyna”, szef legalizacji Józef Wójcik „Zgrzyt”, „Iwan”, szef zaopatrzenia Władysław Anuszkiewicz „Samson”, szef kancelarii Anna Siemienowska „Wiktoria”. W skład inspektoratu wchodziły cztery obwody (powiaty):

Do końca 1943 r. na terenie Inspektoratu Rejonowego AK Łuck działały dwa polskie oddziały partyzanckie podejmujące akcje dywersyjne przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz prowadzące działalność wymierzoną przeciwko ukraińskim nacjonalistom. Był to Oddział Partyzancki „Łuna” pod dowództwem Jana Rerutko „Drzazgi” (utworzony w maju 1943 r.) oraz Oddział Partyzancki „Piotruś” pod dowództwem Władysława Cieślińskiego „Piotrusia Małego” (utworzony w sierpniu 1943 r.).

III. Trzecim był Inspektorat Rejonowy AK Równe o kryptonimie „Browar”. Na jego czele, pełniąc funkcję Inspektora Rejonowego, stali kolejno: Tadeusz Klimowski „Klon”, „Halka” (do lipca 1943 r.), Stanisław Możejko „Sędzimir” (do lutego 1944 r.), Stanisław Walento „Polus” (od lutego 1944 r.). Inspektorzy dysponowali sztabem, w skład którego weszli: oficer organizacyjny Kazimierz Bessendowski „Sowa”, „Halin”, oficer operacyjny i szef dywersji Piotr Bogacki „Francuz”, szef wywiadu i informacji Bolesław Nawrocki „Rybak”, a następnie Józef Żebrowski „Karlik”, szef łączności konspiracyjnej Władysław Laszczyk „Telegraf”, kwatermistrz Antoni Wróblewski „Mecenas”, „Sęp” a następnie Emil Kargol „Ciemny”, szef służby sanitarnej Edward Tomaszewicz „Wilczur”, „Tomasz”. W skład inspektoratu wchodziły trzy obwody (powiaty):

Do końca 1943 r. na terenie Inspektoratu Rejonowego AK Równe działały trzy polskie oddziały partyzanckie podejmujące akcje dywersyjne przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz prowadzące działalność wymierzoną przeciwko ukraińskim nacjonalistom. Był to Oddział Partyzancki „Gzyms” pod dowództwem Franciszka Pukackiego „Gzymsa”, Oddział Partyzancki „Bomba” dowodzony przez Władysława Kochańskiego „Bombę”, „Wujka” (utworzony w lipcu 1943 r.) oraz Oddział Partyzancki „Ryszard” dowodzony przez Ryszarda Walczaka „Ryszarda” (utworzony w lipcu 1943 r.).

IV. Czwartym był Inspektorat Rejonowy AK Dubno o kryptonimie „Dąbrowa”. Był to najsłabiej rozwinięty organizacyjne inspektorat z powodu małego odsetka Polaków tam żyjących. Na jego czele, pełniąc funkcję Inspektora Rejonowego, stał Jan Józefczak „Hruby”, „Leśny Dziadek” (do lata 1943 r.), następnie Witold Bronowski „Kobro”. Inspektor dysponował swoim sztabem, w skład którego wchodzili: oficer organizacyjny Józef Głąb „Szum”, oficer broni Stanisław Wawrzyńczak. Na Inspektorat składały się dwa obwody (powiaty):

  • Dubno, którego komendantem był Witold Bronowski „Kobro”. Oficerem organizacyjnym był Józef Głąb „Szum”, oficerem broni Stanisław Wawrzyniak. Obwód był podzielony na kilka odcinków dowodzonych przez poszczególnie oddelegowane osoby, m.in.: Odcinek Wygnanka N Broczek, Odcinek Iwanie N.N., Odcinek Górniki N Łabędź, Odcinek Radziwiłłów N.N., Odcinek Młynów Czesław Fedorowicz „Etna”, Odcinek Pańska Dolina Albert Kozłowski „Jastrząb”.
  • Krzemieniec, którego komendantem był Jan Skowronek. Obwód podzielony był na odcinki dowodzone przez poszczególnie oddelegowane osoby, m.in.: Odcinek Dederkały Józef Kuczyński, Odcinek Rybcza Eryk Niemczykowski, Odcinek Białozórka Wacław Puzichowski „Gołąb”, Odcinek Szumsk N.N.

Do końca 1943 r. na terenie Inspektoratu Rejonowego AK Dubno nie działały żadne polskiego oddziały partyzanckie.

Szacuje się, że liczba konspiratorów zaangażowanych w podziemiu Okręgu Wołyń AK osiągnęła w szczytowym momencie 8 tysięcy ludzi.

Sformowanie i szlak bojowy 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej

Wraz z rozpoczęciem 1944 r. będąca w ofensywie Armia Czerwona, spychając sukcesywnie wojska niemieckie coraz bardziej na zachód, wkroczyła na tereny Okręgu AK Wołyń. W listopadzie 1943 r. komendant “Luboń” wraz ze swoimi sztabowcami opracowywali koncepcję realizacji na Wołyniu planu KG AK pod kryptonimem „Burza” – mobilizacji sił AK, podjęcia walki z niemieckim okupantem, ujawniając się tym samym przed Sowietami i dając do zrozumienia, iż na przedwojennych terytoriach II RP działają legalne struktury wojskowe i cywilne podległe rządowi RP na uchodźstwie. Wejście na terytorium RP przez wojska sowieckie był momentem podjęcia decyzji o rozpoczęciu akcji “Burza” w praktyce.

Na miejsce koncentracji wołyńskich oddziałów AK wyznaczono zachodnie części województwa wołyńskiego, tj. okolice Włodzimierza Wołyńskiego oraz Kowla. Tam też kierowano wszystkie oddziały partyzanckie działające na terenie okręgu. Rozpoczął się wymarsz na koncentrację. Nie ze wszystkich inspektoratów wymarsz okazał się możliwy. Wciąż na Wołyniu aktywne były – atakujące oddziały polskie – grupy nacjonalistów ukraińskich oraz wojska niemieckie. Ponadto na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia następowały aresztowania akowców oraz przymusowe wcielenia ludności polskiej do Armii Czerwonej oraz Ludowego Wojska Polskiego. Tego typu akty wyraźnie sabotowały plany „Lubonia”. Pomimo niesprzyjających warunków pod koniec stycznia 1944 r. udało się skompletować jednostkę bojową wielkości dywizji, która została podzielona na dwa zgrupowania: „Gromada” w okolicy Kowla oraz „Osnowa” w rejonie Włodzimierza Wołyńskiego. Nowo powstała jednostka, realizując rozkaz dotyczący odtwarzania sił zbrojnych w kraju, przyjęła nazwę przedwojennej kowelskiej 27 Dywizji Piechoty wraz z numeracją jej pułków – 50 pp, 23 pp oraz 24 pp. Dodatkowo do nazwy nowej jednostki dodano przymiotnik „wołyńska”, aby podkreślić jej przynależność do Okręgu Wołyń AK, jak również fakt, iż w jej skład weszli żołnierze dawnej 13 Kresowej Dywizji Piechoty stacjonującej w Równem. Nawiązując do tradycji 13 DP nowo powstała jednostka przyjęła również numerację niektórych pułków przedwojennej 13 DP. Były to 43 pp oraz 45 pp. Dodatkowo oddziały kawalerii mobilizowanej jednostki przyjęły numerację przedwojennej Wołyńskiej Brygady Kawalerii – 19 i 21 pułk. W ten sposób wyodrębniła się 27 Wołyńska Dywizja Piechoty Armii Krajowej, do której na przełomie stycznia i lutego 1944 r. wciąż dołączały nowe oddziały.

Szacuje się, że na początku lutego 1944 r. uzbrojenie 27 WDP AK wyglądało następująco: 700 sztuk broni krótkiej, 140 sztuk pistoletów maszynowych, 4500 sztuk karabinów, 80 sztuk ręcznych karabinów maszynowych, 17 sztuk ciężkich karabinów maszynowych i 3 sztuki działek przeciwpancernych. Ilość amunicji jest trudna do oszacowania.

W lutym 1944 r. w skład Zgrupowania „Gromada” weszły następujące oddziały:

  • Oddział Władysława Czermińskiego „Jastrzębia” (ok. 400 ludzi)
  • Oddział Michała Fijałki „Sokoła” (ok. 420 ludzi)
  • Oddział Zbigniewa Twardego „Trzaska” (ok. 400 ludzi)
  • Oddział Walerego Krokaya „Siwego” (ok. 380 ludzi)
  • Oddział Kazimierza Filipowicza „Korda” (ok. 320 ludzi)
  • Oddział (kompania przeprawowa na Bugu) Stanisława Witamborskiego „Małego” (ok. 40 ludzi)
  • Oddział Zygmunta Kulczyckiego „Olgierda” (ok. 180 ludzi), który później przeszedł do Zgrupowania „Osnowa”.

W tym samym czasie następująco wyglądał skład Zgrupowania „Osnowa”:

  • Oddział Władysława Cieślińskiego „Piotrusia” (ok. 120 ludzi)
  • Oddział Jerzego Krasowskiego „Lecha” (ok. 130 ludzi)
  • Oddział Longina Dąbka-Dębickiego „Jarosława” (ok. 120 ludzi)
  • Pluton żandarmerii Jana Kosikowskiego „Sawy” (ok. 20 ludzi)
  • Zwiad konny Dominika Demczuka „Rysia”
  • Sześć placówek samoobrony w Karczunku, Edwardpolu, Worczynie, Spaszczyźnie, Ochnówce i Stasinie (ok. 15-20 ludzi każda).

Obydwa zgrupowania posiadały piony sanitarne, łączności, zwiadu, propagandy, aprowizacyjne oraz kwatermistrzowskie. Na przełomie lutego i marca oddziały ciągle formującej się 27 WDP AK opanowały znaczny obszar między Kowlem, Włodzimierzem Wołyńskim a Lubomlem wraz z linią Bugu, wypierając z tych terenów grupy nacjonalistów ukraińskich.

Na początku lutego 1944 r. dowództwo nad 27 WDP AK objął oddelegowany z Warszawy przez KG AK Jan Wojciech Kiwerski „Oliwa”. Skompletował on swój sztab, który ostatecznie w marcu 1944 r. wyglądał następująco:

Dowództwo 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej kryptonim „Pożoga”

  • Dowódca dywizji: Jan Wojciech Kiwerski „Oliwa”
  • Szef sztabu dywizji: Tadeusz Sztumberk-Rychter „Żegota”
  • Oficer operacyjny: Tadeusz Klimowski „Ostoja”
  • Komendant kwatery głównej: Stanisław Piaszczyński „Pogrom”
  • Oficer łączności taktycznej: Marek Lachowicz „Bratek”
  • Oficer informacji: Andrzej Buchman „Korsak”
  • Szef służby sanitarnej: Jan Matulewicz „Sęp”
  • Szef służby duszpasterstwa: Antoni Piotrowski „Prawdzic”
  • Oficer ordynans: Edward Krasucki „Zołza”, Wincenty Lempart „Wichura”
  • Kierownik kancelarii: Kamila Plewako „Wacława”
  • Szyfrantka: Leontyna Paprocka „Lonia”
  • Biuro Informacji i Propagandy: Janusz Bazali „Misza”, Jan Roratowski „Bonin”

Kwatermistrzostwo podległe dowódcy Dywizji

  • Kwatermistrz dywizji: Władysław Majcher „Arat”
  • Oficer gospodarczy: Jan Leśniak „Marian”
  • Intendent: Jan Witwicki „Nagiel”

Samodzielne pododdziały Dywizji podlegające dowódcy Dywizji

  • Kompania łączności: dowódca Józef Wigórski „Szymon”, szef kompanii Michał Tałaj „Bończa”, I pluton Stanisław Skiba „Strzałka”, II pluton Zygmunt Janowski „Drut”, III pluton Stefan Baranowski „Pokrzywka”
  • Kompania saperów (tzw. warszawska): dowódca Zdzisław Zołociński „Piotr”, zastępca Marek Szymański „Czarny”, I pluton Klaudiusz Stysło „Biały”, II pluton Jerzy Wolszczan „Bartek”, „Jumbo”
  • Kompania przepraw: dowódca Stanisław Witamborski „Mały”
  • Pluton żandarmerii: dowódca Franciszek Krawczak „Żeliwo”

Oddział dyspozycyjny dowódcy Dywizji

Batalion „Gzymsa” I/45 pp: dowódca Franciszek Pukacki „Gzyms”. Adiutant Franciszek Chorążyczewski „Wiarus”. Goniec Karol Szmidt „Karol”. Dowódca drużyny dowodzenia Wacław Wiarkowski „Paluszek”. Dowódca 1 kompanii Feliks Szczepaniak „Słucki”. I pluton Antoni Skrzybalski „Jemioł”. II pluton Wincenty Paszkowski „Miś”. III pluton Zdzisław Stachowicz „Słoń”. Dowódca 2 kompanii Jerzy Wolszczan „Bartek”. I pluton Leszek Burzyński „Hel”. II pluton Jan Szewczyk „Włóczęga”. Pluton moździerzy i działek przeciwpancernych N.N. „Orlicz”. Pluton ckm Zygmunt Żołędziewski „Boston”. Pluton zwiadu N.N. „Czarny”. Pluton gospodarczy Franciszek Pawełczak „Opór”. Lekarz batalionu Grzegorz Fedorowski „Gryf”. Drużyna sanitarna Janina Włodarska „Dana”.

Dowódcy dywizji podlegały dwa Zgrupowania – „Gromada” i „Osnowa”, których struktura na początku marca 1944 r. wyglądała następująco:

Zgrupowanie „Gromada”

  • Dowódca zgrupowania: Jan Szatowski „Kowal”, „Zagończyk”
  • Adiutant: Kazimierz Lenczewski-Samotyja „Strzemieńczyk”, od 7 maja 1944 r. Mścisław Sławomirski „Prawdzic”
  • Kancelaria: Stefan Piotrowski „Stefan”
  • Szef służby duszpasterskiej: Antoni Dąbrowski „Rafał”
  • Kwatermistrz: Jan Józefczak „Hruby”
  • Szef służby sanitarnej: Włodzimierz Zagórski „Osiemnastka”
  • Szpital zgrupowania: Zygmunt Simbierowicz „Zyg”

Samodzielne pododdziały Zgrupowania „Gromada”

  • Pluton saperów: Stanisław Grabowski „Junosza”
  • Pluton rozpoznawczy: Kazimierz Pawlik „Kruk”
  • Drużyna przeciwpancerna: N Czarnota „Głaz”

Zwiad taktyczny Zgrupowania „Gromada”

21 Pułk Ułanów Nadwiślańskich: dowódca Jerzy Neuman „Hińcza”. Szef szwadronu N.N. „Samson”. I pluton Stanisław Koksanowicz „Wiśniewski”. II pluton Zygmunt Śladewski „Jagoda”. Sekcja ckm Hieronim Hartwich „Jarema”. Drużyna gospodarcza N.N. „Kaczan”.

Bataliony Zgrupowania „Gromada”

  • Batalion „Sokoła” I/50 pp: dowódca Michał Fijałka „Sokół”. Adiutant N Kulikowski „Agat”. Sekcja dowodzenia Sergiusz Charczun „Kobuz”. Dowódca 1 kompanii Stanisław Kądzielawa „Kania”. Szef kompanii Teofil Nadratowski „Pantera”. I pluton Lucjan Szarwiło „Lis Kula”. II pluton Józef Różański „Łasica”. III pluton Feliks Szwarc „Wąsowicz”. Dowódca 2 kompanii Jan Łucarz „Jur”. Szef kompanii Józef Kita „Konrad”. I pluton Zdzisław Borysiuk „Kruk”. II pluton Witold Rabek „Witek”. III pluton Tadeusz Słoniewski „Grabowski”. Pluton specjalny Marceli Kraiński „Babinicz”. Drużyna zwiadu Wacław Sajek „Zasuwa”. Drużyna ckm Bolesław Bagiński „Wołyniak”. Pluton gospodarczy Stanisław Cytrycki „Huczek”. Lekarz batalionu Edward Krotkiewski „Sfinks”. Drużyna sanitarna Wacław Runiewicz „Dolski”.
  • Batalion „Jastrzębia” II/50 pp: dowódca Władysław Czermiński „Jastrząb”. Adiutant Henryk Zarzycki „Kostek”. Sekcja dowodzenia Stanisław Paryż „Żbik” oraz Wincenty Marzec „Ciężki”. Dowódca 1 kompanii Józef Jażdżewski „Rybitwa”. Szef kompanii Jan Siwek „Mostowicz”. I pluton Borys Warfołomiejew „Chan”. II pluton Jan Bednarek „Kowiński”. III pluton Józef Wojtaszczyk „Chmielewski”. Dowódca 2 kompanii Hieronim Kita „Wir”. Szef kompanii Roman Gos „Grzmot”. I pluton Zenon Stachurski „Barton”. II pluton Władysław Budzyński „Sosna”. III pluton Jan Bronisław Grochowski „Orzeł”. Dowódca 3 kompanii N. „Mściwój”. I pluton Adam Kamiński „Topór”. II pluton Stanisław Gąsior „Tęczyn”. Sekcja zwiadu konnego Antoni Witkowski „Kropla”. Drużyna ckm Jan Sobczyk „Buzdygan”. Pluton gospodarczy Józef Łukawski „Garść”. Drużyna gospodarcza Antoni Gdula „Naszelnicki”.
  • Batalion „Trzaska” III/50 pp: dowódca Zbigniew Twardy „Trzask”. Adiutant Józef Cienkusz „Liść”. Sekcja dowodzenia Mieczysław Wierzbowski-Stoś „Lis”. Dowódca 1 kompanii Marian Moczulski „Jaszczur”. Szef kompanii Franciszek Żurawski „Sokół”. I pluton Stanisław Zmełty „Kotwica”. II pluton Józef Jaworski „Jesion”. III pluton Julian Żurawski „Sztylet”. Dowódca 2 kompanii Mikołaj Bałysz „Zagłoba”. I pluton Józef Dobrowolski „Lucjan”. II pluton Stanisław Żelichowski „Żuraw”. III pluton Henryk Nadratowski „Znicz”, „Wilkoń”. Dowódca 3 kompanii Stanisław Kurzydłowski „Jurek”. I pluton Władysław Walas „Kamień”. II pluton N. III pluton Bolesław Wojtachna „Wróbel”. Drużyna ckm Cyryl Metody Beniowski „Gryf”. Sekcja zwiadu Wacław Skuza „Szydło” oraz Antoni Maruda „Zamek”. Pluton gospodarczy N.N.
  • Batalion „Korda” I/43 pp: dowódca Kazimierz Filipowicz „Kord”. Adiutant Tadeusz „Błyskawica”. Dowódca 1 kompanii Ryszard Markiewicz „Mohort”. Szef kompanii Tadeusz Lewkowicz „Jeż”. I pluton Michał Struś „Pocisk”. II pluton Jan Lissoń „Cień”. III pluton Tadeusz Korona „Groński”. Sekcja zwiadu Franciszek Dyczko „Łuska”. Sekcja łączności Mieczysław Chmielarczyk „Odrobinka”. Drużyna gospodarcza Zygmunt Tokarski „Segał”. Dowódca 2 kompanii Czesław Różycki „Ogończyk”. I pluton Stefan Matyszczuk „Rybak”. II pluton Michał Pradun „Kryza”. III pluton Karol Dyczko „Pika”. IV pluton Józef Matyszczuk „Spłonka”. V pluton Andrzej Suszko „Kołek”. Oddział gospodarczy Jan Piechuła „Duman”. Drużyna sanitarna Jan Dyczko.
  • Batalion „Siwego” II/43 pp: dowódca Marian Walery Krokay „Siwy”. Adiutant Józef Gronostaj „Bella”. Sekcja dowodzenia Władysław Ostrowski. Dowódca 1 kompanii Edward Imiałek „Kruk”. Szef kompanii N Ojrzyński „Lubicz”. I pluton Tadeusz Persz „Głaz”. II pluton Władysław Bryłka „Skała”. III pluton Wacław Burzyński „Kazimierz”. Dowódca 2 kompanii Mścisław Sławomirski „Prawdzic”. Szef kompaniiN. I pluton Lucjan Słowicki „Buras”. II pluton Tadeusz Paszkowski „Jawor”. III pluton Stanisław Mróz „Borsuk”. Sekcja zwiadu konnego Stanisław Kuczyński „Spartak”. Drużyna łączności Bolesław Kurant. Pluton gospodarczy Ignacy Jaciubek „Kondor”.

Zgrupowanie „Osnowa”

  • Dowódca zgrupowania: Kazimierz Rzaniak „Garda”
  • Adiutant: Ksawery Lecewicz „Spokojny”
  • Kancelaria: Kazimierz Nowakowski „Zadora”
  • Szef służby duszpasterskiej: Gracjan Rudnicki „Gracjan”
  • Kwatermistrz: Kazimierz Urbański, następnie Michał Kasprowicz „Baj”

Samodzielne pododdziały Zgrupowania „Osnowa”

  • Pluton saperów: Franciszek Zacharczuk „Tur”
  • Pluton łączności: Antoni Wacławski „Kam”
  • Pluton zwiadu: Adam Sęk „Sęk”

Zwiad taktyczny Zgrupowania „Osnowa”

1 szwadron 19 Pułku Ułanów Wołyńskich „Krwawi Tatarzy”: dowódca Longin Dąbek-Dębicki, „Bohun”, „Jarosław”. Zastępca Dominik Demczuk „Ryś”. Szef szwadronu Kazimierz Godlewski „Soroka”. I pluton N Dudziak „Orzeł”. II pluton Antoni Warpechowski „Borus”. III pluton Władysław Gorzelnicki „Karol”. Drużyna gospodarcza Eugeniusz Grycerski „Łęk”. Drużyna sanitarna Bronisław Bąk „Murzyn”.

Bataliony Zgrupowania „Osnowa”

  • Batalion „Łuna” I/24 pp: dowódca Zygmunt Kulczycki „Olgierd”. Zastępca Józef Malinowski „Ćwik”. Sekcja dowodzenia Józef Wolniewicz „Wolny”. Dowódca 1 kompanii Wacław Korzeniowski „Nałęcz”. Szef kompanii Józef Kuczyński „Orlik”. I pluton Wacław Karasiński „Wuika”. II pluton Karol Biernat „Gabriel”. III pluton Władysław Anuszkiewicz „Samson”. Dowódca 2 kompanii Romuald Górnicki „Remus”. Szef kompanii Kornel Lewandowski „Spalony”. I pluton Józef Godziński „Lont”. II pluton Bronisław Omański „Skrzypek”. III pluton Leon Kuźma „Czarny”. Pluton zwiadu konnego Władysław Goleniewicz „Smoleński”. Drużyna pionierów Antoni Łomański „Saper”. Pluton gospodarczy Wacław Plackowski „Pantera”. Szef taborów Władysław Kozłowski „Jarema”. Lekarz batalionu Tadeusz Litwinowicz „Dzik”.
  • Batalion „Bogorii” lub „Zająca” I/23 pp: dowódca Sylwester Brokowski „Bogoria (do 7 kwietnia 1944 r.), Zygmunt Górka-Grabowski „Zając”. Adiutant Andrzej Poncyliusz „Gryf”. Kancelaria Halina Holcówna „Katarzynka”. Dowódca 1 kompanii Władysław Cieśliński „Piotruś”. Zastępca dowódcy 1 kompanii Mieczysław Sieroń „Molly”. Szef kompanii Gustaw Kasner „Orlik”. I pluton Marian Koc „Karaś”. II pluton Ryszard Terpiłowski „Czarny”. III pluton Kazimierz Sondaj „Wielki”. Dowódca 2 kompanii Bronisław Bydychaj „Czech”. Szef kompanii Kazimierz Grzechowski „Podleśny”. I pluton Józef Kaczmarek „Wichura”. II pluton Stanisław Jachimczuk „Dąb”. III pluton Tadeusz Turzaniecki „Pirat”. Sekcja zwiadu konnego Franciszek Jakubik. Pluton gospodarczy Kazimierz Urbański „Nieczuja”. Szef taborów Jan Matuszyński „Kmicic”. Drużyna sanitarna Janina Siemaszkowa.
  • Batalion „Lecha” II/23 pp: dowódca Jerzy Krasowski „Lech”. Adiutant Leszek Niklewicz „Roberto”. Kancelaria Irena Makarewicz-Romiszewska „Kiera”. Dowódca 4 kompanii Szczepan Jasiński „Czesław”. Szef kompanii Stanisław Bojko „Fiołek”. I pluton Michał Bubiłko „Wilk”. II pluton Stanisław Jaśkowski „Lis”. III pluton Ludwik Świda „Żbik”. Dowódca 5 kompanii Edward Kubala „Kostek”. Szef kompanii Jan Mareczko „Dzik”. I pluton N Turzeniecki „Turzeniecki”. II pluton N. III pluton N.N. Pluton ckm Antoni Buczek „Pobóg”. Drużyna zwiadu konnego Piotr Prostrelczuk „Poraj”. Pluton gospodarczy Aleksander Jackowski „Olek”. Drużyna sanitarna Ludwika Brzostowska „Olga”.
  • Samodzielna kompania (szkieletowa III/23 pp): dowódca Jeremi Witkowski „Sokół II”. Szef kompanii Kazimierz Tyran „Granat”. I pluton Władysław Suszek „Wilk”. II pluton Jan Jaromiński „Trzyjot”. Sekcja gospodarcza Aleksander Koziej „Cis”. Drużyna sanitarna Tadeusz Kojder „Jaskółka”.

Po tym, jak „Oliwa” skompletował swój sztab, ostatecznie organizacyjnie ustrukturyzował dywizję oraz gdy w końcu udało się wyprzeć z obszarów działania jednostki grupy ukraińskich nacjonalistów, 27 WDP AK podjęła akcje zbrojne wymierzone w niemieckiego okupanta. Stan osobowy Dywizji oscylował wokół 6000 ludzi. Jedną z pierwszych większych akcji antyniemieckich była próba zajęcia miejscowości Hołoby 9 marca 1944 r. przez Zgrupowanie „Gromada”. Zdobycie tamtejszej stacji kolejowej pozwoliłoby przeciąć linię komunikacyjną Kowel – Łuck. Niestety atak nie powiódł się – Polacy napotkali silny opór ze strony Niemców i zostali zmuszeni do odwrotu. 17 marca żołnierzom I/24 pp i II/43 pp udało się rozbroić zaskoczoną kompanię niemiecką w Zasmykach i przejąć znaczne ilości broni. 24 marca podobną akcję przeprowadzili saperzy ze Zgrupowania „Osnowa”, którzy bez walki wzięli do niewoli 72 Niemców, rekwirując im broń. Po trudnym boju 20 marca III/50 pp oraz II/43 pp wraz z 1 kompanią I/24 pp zdobyły Turzysk. Przejęcie miejscowości oznaczało zablokowanie kolejowej linii komunikacyjnej Włodzimierz Wołyński – Kowel, którą używało wojsko niemieckie do zaopatrywania frontu. W czasie boju zginęło 72 Niemców. Kilka dni później podjęto próbę zdobycia Turopina, jednakże bezskutecznie. Na przełomie marca i kwietnia doszło do rozmów przedstawicieli „Oliwy” z delegatami Armii Czerwonej operującej na wołyńskim odcinku frontu. Sowieci domagali się, aby polska dywizja podporządkowała się im taktycznie, zaznaczając jednocześnie, iż ze swojej strony uznają oni jej podległość wobec KG AK i rządu RP na uchodźstwie w Londynie. „Oliwa” zaraportował o zaistniałej sytuacji do Warszawy. Otrzymał wówczas z KG następującą odpowiedź: „Zadaniem 27 Wołyńskiej Dywizji jest walka z Niemcami na terenach Rzeczpospolitej. Przy wykonywaniu tego zadania czasowo podlegać ona będzie dowództwu sowieckiemu, dopóki sprawa jej podległości taktycznej nie zostanie inaczej uregulowana na drodze porozumienia między Rządem Sowieckim i Rządem Polskim, względnie Naczelnym Dowództwem sowieckim i Naczelnym Dowództwem polskim. […] Jeśli decyzja Sowietów jest obłudną, to fałsz jej wyjdzie niebawem na wierzch, co da Rządowi elementy do wykorzystania”. Tym samym zawiązała się na Wołyniu taktyczna współpraca polsko-sowiecka.

Na przełomie marca i kwietnia, współdziałając taktycznie z sowieckimi oddziałami partyzanckimi oraz wojskami liniowymi Armii Czerwonej, 27 WDP AK kontynuowała walkę z Wehrmachtem oraz Waffen-SS na Wołyniu. W meldunku sytuacyjnym z 12 kwietnia 1944 r. Komendant Główny AK raportował do Londynu: „Na Wołyniu: w nocy z 3 na 4. IV. odparto niemieckie natarcie na m. Sztuń zadając nieprzyjacielowi duże straty, a w przeciwnatarciu rozbito Niemców, biorąc 30 jeńców i odbijając 6 jeńców sowieckich. Zdobyto 7 km, 4 moździerze, 60 kb oraz 26 wozów taborowych i kuchnie polowe. Na pobojowisku naliczono 81 zabitych Niemców. Straty własne: 8 zabitych i 8 rannych”. Niestety 18 kwietnia doszło do jednego z najtragiczniejszych wydarzeń w historii dywizji. Polacy, zamknięci w niemieckim pierścieniu okrążenia w lasach mosurskich, podjęli próbę przebicia się w kierunku pozycji sowieckich. W trakcie próby wyjścia z trudnego położenia zginął, w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach, dowódca dywizji Jan Kiwerski „Oliwa”. Pewne jest, iż zabójcy „Oliwy” nosili niemieckie mundury różnych jednostek wchodzących w skład armii III Rzeszy. Jedna z wersji przypisuje niemieckim żołnierzom odpowiedzialność za śmierć „Oliwy”. Inna teoria winą za śmierć dowódcy 27 WDP AK obarcza UPA. Nie można również wykluczyć możliwości prowokacji ze strony sowieckiej. Po „Oliwie” dowództwo nad dywizją objął dotychczasowy dowódca Zgrupowania „Gromada” Jan Szatowski „Kowal”. Ostatecznie 22 kwietnia, po trudnym boju pod miejscowością Jagodzin, dywizji udało się sforsować niemieckie okrążenie za cenę ok. 350 poległych żołnierzy, 160 rannych i 170 wziętych do niewoli. Niestety część oddziałów (ok. 1600 ludzi) nie zdołała wyrwać się z niemieckich kleszczy i uległa rozproszeniu.

27 WDP AK znalazła się wówczas na pograniczu wołyńsko-poleskim, maszerując w kierunku lasów szackich, w których planowano odpocząć i uzupełnić zapasy po wyczerpujących walkach. 30 kwietnia dywizja dotarła do celu, skąd szef sztabu Tadeusz Sztumberk-Rychter „Żegota”, który 4 maja pełnił obowiązki dowódcy 27 WDP AK, wysłał do KG depeszę z prośbą o zrzuty lotnicze z amunicją i zaopatrzeniem dla wyczerpanej kilkutygodniowymi walkami jednostki. W trakcie przebywania dywizji w lasach szackich nastąpiła jej reorganizacja. Ostatecznie 12 maja struktura 27 WDP AK wyglądała następująco:

Sztab Dywizji

  • Dowódca dywizji (p.o.) – Tadeusz Sztumberk-Rychter „Żegota”
  • Szef sztabu (p.o.) – Tadeusz Klimowski „Ostoja”
  • Oficer ordynansowy – Edward Krasucki „Zołza”
  • Oficer operacyjny – vacat
  • Oficer informacji – Franciszek Krawczak „Żeliwo”
  • Oficer łączności – Józef Figórski „Szymon”
  • Kwatermistrzostwo – nie występowało; obowiązki przejęły poszczególne bataliony
  • Służba zdrowia – Grzegorz Fedorowski „Gryf”, Jan Matulewicz „Sęp”, Edward Krotkiewski „Sfinks”
  • Służba duszpasterska – Antoni Piotrowski „Prawdzic”, Antoni Dąbrowski „Rafał”
  • Pluton żandarmerii – Franciszek Krawczak „Żeliwo”
  • Kompania łączności – Wincenty Lempart „Wichura”
  • Ochrona sztabu dywizji: batalion „Gzymsa” I/45 pp – dowódca Franciszek Pukacki „Gzyms”. Dowódca 1 kompanii Feliks Szczepaniak „Słucki”. Dowódca 2 kompanii Tadeusz Kordas „Kurzawa”. Dowódca 3 kompanii Zdzisław Zołociński „Piotr”.

Zgrupowanie „Gromada”

  • Dowódca zgrupowania – Jan Szatowski „Kowal”
  • Adiutant – Mścisław Sławomirski „Prawdzic”
  • Batalion „Sokoła” I/50 pp – dowódca Michał Fijałka „Sokół”. Dowódca 1 kompanii Stanisław Kądzielawa „Kania”. Dowódca 2 kompanii Zbigniew Scibor-Rylski „Motyl”.
  • Batalion „Korda” I/43 pp – dowódca Kazimierz Filipowicz „Kord”. Dowódca 1 kompanii Ryszard Markiewicz „Mohort”. Dowódca 2 kompanii Hieronim Kita „Wir”.
  • Batalion „Hrubego” II/43 pp – dowódca Jan Józefczak „Hruby”. Dowódca 1 kompanii Wilhelm Skoromowski „Wilczur”, Lucjan Słowicki „Buras” (od 20 maja 1944 r.). Dowódca 2 kompanii Kazimierz Lenczewski „Strzemieńczyk”.
  • Batalion „Bratka” III/50 pp – dowódca Marek Lachowicz „Bratek”. Dowódca 1 kompanii Marian Moczulski „Jaszczur”. Dowódca 2 kompanii Stanisław Mróz „Borsuk”.

Zgrupowanie „Osnowa”

  • Dowódca zgrupowania – Kazimierz Rzaniak „Garda”
  • Batalion „Zająca” I/23 pp – dowódca Zygmunt Górka-Grabowski „Zając”. Dowódca 1 kompanii Władysław Cieśliński „Piotruś”. Dowódca 2 kompanii Bronisław Bydychaj „Czech”. Dowódca 3 kompanii Szczepan Jasiński „Czesław”.
  • Batalion „Łuna” I/24 pp – dowódca Józef Malinowski „Ćwik” . Adiutant Michał Bubiłko „Wilk”. Dowódca 1 kompanii Władysław Anuszkiewicz „Samson”. Dowódca 2 kompanii Jeremi Witkowski „Sokół II” a następnie Mieczysław Sieroń „Molly” (od 18 maja1944 r.).

Tymczasem pomoc lotnicza nie nadchodziła. Dowództwo 27 WDP AK znajdującej się w lasach szackich – wraz z pogarszającą się sytuacją aprowizacyjną oraz niemieckimi ruchami okrążającymi dywizję – podjęło decyzję o przebijaniu się w kierunku linii frontu w celu przejścia za pozycje sowieckie w nadziei na możliwość dozbrojenia jednostki. Po rozpoznaniu rejonów okalających las okazało się, iż przejście do linii sowieckich zagrodzone jest silnie obsadzonymi niemieckimi pozycjami obronnymi. Niemcy, świadomi obecności 27 WDP AK oraz sowieckich oddziałów partyzanckich w lasach szackich, postanowili przeprowadzić w nich akcję likwidacyjną. 21 maja ruszyło druzgocące niemieckie natarcie. Walki trwały cały dzień. Wieczorem, kiedy bój ustał, doszło do spotkania dowódców 27 WDP AK i operującej w tym rejonie sowieckiej partyzantki. Podczas odprawy podjęto wspólną decyzję o przebijaniu się do sowieckich pozycji frontowych, za rzeką Prypeć, przez tereny bagniste, nieobsadzone przez Niemców. Dywizja, podzielona na trzy kolumny dowodzone przez „Żegotę”, „Kowala” i „Gardę”, wyruszyła w drogę tego samego dnia, udając się w trzech różnych kierunkach. Wszystkim kolumnom w nocy z 21 na 22 maja udało się wyjść z niemieckiego okrążenia. Niestety rozproszone oddziały dywizji straciły ze sobą łączność na poleskich terenach bagnistych, co było fatalne zwłaszcza w obliczu depeszy, którą otrzymał „Żegota” od KG krótko po wyjściu z lasów szackich. Dowódca AK rozkazał 27 WDP AK przejście na teren Lubelszczyzny. „Żegota”, podjąwszy nieudane próby kontaktu z kolumnami „Gardy” i „Kowala”, podjął marsz na zachód. Jego kolumna w pełni przeszła przez Bug na początku czerwca.

Tymczasem kolumny „Gardy” i „Kowala”, trwając przy pierwotnych założeniach, maszerowały w kierunku Prypeci. Znalazłszy się w rejonie linii frontu, podjęto próbę sforsowania rzeki i dotarcia do pozycji sowieckich. Jednakże nie udało się poinformować o tym dowództwa sowieckiego. Uniemożliwiały to wówczas licznie obsadzone linie niemieckie. Jako pierwszy ze swoją kolumną ruszył „Garda”. Podczas próby przejścia przez rzekę jego oddziały zostały ostrzelane przez artylerię zarówno sowiecką, jak i niemiecką. Fatalna sytuacja została wyjaśniona przez nielicznych żołnierzy dywizji, którzy dotarli do pozycji sowieckich, pokonując Prypeć wpław. Reszta grupy „Gardy” przebijała się pod ostrzałem Niemców w kierunku kładki na rzece, dzięki której udało się ostatecznie dostać polskim żołnierzom za linię frontu. Tragiczna przeprawa kosztowała kolumnę „Gardy” ok. 40% stanu osobowego, tj. ok. 120 poległych i ok. 114 rannych. Tym samym Zgrupowanie „Osnowa” 27 WDP AK przestało istnieć. Sowieci rozbroili polskich żołnierzy, a rannych skierowali do szpitali polowych. Wobec zagłady kolumny „Gardy” „Kowal” postanowił poprowadzić żołnierzy na zachód. Po wielodniowym marszu udało mu się nawiązać łączność ze sztabem „Żegoty”. 10 czerwca kolumna „Kowala” przekroczyła Bug, przechodząc na Lubelszczyznę.

Oddziały 27 WDP AK, którym udało się przejść przez Bug, skoncentrowały się na terenie lasów parczewskich. Szef sztabu Okręgu AK Lublin zaraportował wtedy do KG: „Oddziały 27 Dywizji Piechoty skład 4 bataliony ze sztabem pod dowództwem Ostoi przeszły przez Bug 7. VI. br. Kwaterują w rejonie lasów parczewskich, dyscyplina bardzo duża, umundurowanie bardzo złe. Chorują na malarię. Przybycie Żegoty konieczne. Mundury, buty, środki sanitarne przysłać. Zuzia”. Na przełomie czerwca i lipca leczono rannych żołnierzy, uzupełniano zaopatrzenie oraz stan osobowy po okresie walk na Wołyniu i Polesiu. Nastąpiła wówczas kolejna reorganizacja dywizji. Na początku lipca struktura 27 WDP AK prezentowała się następująco:

Sztab Dywizji

  • Dowódca dywizji – Tadeusz Sztumberk-Rychter „Żegota” (p.o., czasowo przebywający w Warszawie), faktycznie sprawujący dowództwo Jan Szatowski „Kowal” (do 16 lipca 1944 r.), Jan Kotowicz „Twardy” (od 16 lipca 1944 r., mianowany przez KG AK)
  • Szef sztabu – Tadeusz Klimowski „Ostoja” (p.o., na początku lipca 1944 r. skierowany na leczenie do Warszawy), Romuald Tomasz Kompf „Rokicz”
  • Oficer ordynansowy – Edward Krasucki „Zołza”
  • Szef służby sanitarnej – Jan Matulewicz „Sęp”
  • Szef służby duszpasterskiej – Antoni Piotrowski „Prawdzic”
  • Kancelaria – Kamila Plewako „Wacława”, Kazimiera Kordasówna „Mira”, Halina Krawczakówna „Alinka”, Irena Rusecka „Irka”
  • Szyfrantka – Barbara Rogowska „Baśka”
  • Służba pomocy żołnierzowi – Zofia Bartosiewicz „Joasia”, Lilla Niemczewska „Leona”
  • Kwatermistrzostwo – Jan Witwicki „Nagiel”
  • Szpital – Edward Krotkiewski „Sfinks”

Samodzielne pododdziały Dywizji

  • Batalion „Gzymsa” I/45 pp – dowódca Franciszek Pukacki „Gzyms”. Dowódca 1 kompanii Feliks Szczepaniak „Słucki”. Dowódca 2 kompanii Tadeusz Kordas „Kurzawa”. Dowódca 3 kompanii Zdzisław Zołociński „Piotr”.
  • Kompania łączności – dowódca Wincenty Lempart „Wichura”
  • Kompania żandarmerii – dowódca Franciszek Krawczak „Żeliwo”
  • Szwadron kawalerii – dowódca Józef Ostoja-Gajewski „Tomek”

Zgrupowanie „Gromada”

  • Dowódca zgrupowania – Jan Szatowski „Kowal”
  • Adiutant dowódcy zgrupowania – Henryk Jerzyna „Szerszeń”

Bataliony „Gromady”

  • Batalion „Sokoła” I/50 pp – dowódca Michał Fijałka „Sokół”. Dowódca 1 kompanii Stanisław Kądzielawa „Kania”. Dowódca 2 kompanii Zbigniew Ścibor-Rylski „Motyl”. Dowódca 3 kompanii Ludwik Pałys „Ludwik”.
  • Batalion „Jastrzębia” II/50 pp – dowódca Władysław Czermiński „Jastrząb” . Dowódca 1 kompanii Władysław Czermiński „Jastrząb”. Dowódca 2 kompanii Hieronim Kita „Wir”.
  • Batalion „Hrubego” III/50 pp – dowódca Jan Józefczak „Hruby” . Dowódca 1 kompanii Marek Lachowicz „Bratek”. Dowódca 2 kompanii Kazimierz Lenczewski „Strzemieńczyk”.
  • Batalion „Korda” I/43 – dowódca Kazimierz Filipowicz „Kord”. Dowódca 1 kompanii Ryszard Markiewicz „Mohort”.

Tymczasem 15 lipca Niemcy podjęli akcję zbrojną pod kryptonimem „Cyklon”, skierowaną przeciwko partyzantom z lasów parczewskich. P.o. dowódcy dywizji „Kowal”, chcąc uniknąć ponownego zamknięcia w okrążeniu oraz walki z lepiej wyposażonym przeciwnikiem, zdecydował się na wyjście z lasów w kierunku zachodnim. Wymarsz, który podjęto 18 lipca, przebiegł pomyślnie. Oddziałom polskim udało się skutecznie ominąć pierścień niemieckiego okrążenia, a następnie rozlokować się w lasach lubartowskich. Tymczasem Armia Czerwona przekroczyła Bug, spychając na zachód wojska niemieckie. Oswobodziwszy się w niemieckich „kleszczy”, 27 WDP AK włączyła się w realizację planu „Burza” na Lubelszczyźnie. 22 lipca oddziałom dywizji udało się wyzwolić Lubartów oraz Kock wraz z terenami przylegającymi o powierzchni ok. 180 km2, wypierając z nich żołnierzy niemieckich. Wówczas ujawnił się negatywny stosunek polskich komunistów do AK. Jan Kotowicz „Twardy” tak raportował ówczesną sytuację do KG: „W Wykonaniu burzy zająłem m. Lubartów oraz Kock oraz licznych jeńców i sprzęt. W rozmowach przeprowadzonych z ppłk. Armii Ludowej A. Korczyńskim, który znalazł się w Lubartowie po zajęciu go przez nasze oddziały i ogłosił się komendantem garnizonu sprawującym władzę w imieniu bliżej nieokreślonego Rządu Ludowego, wyszło na jaw krańcowo wrogie ustosunkowanie się oddziałów Armii Ludowej, prowokującej starcia zbrojne. Twardy”. 23 lipca na tereny zajęte przez polskich żołnierzy wkroczyły wojska Armii Czerwonej, wchodzące w skład 1 Frontu Białoruskiego, kierujące się w kierunku Lublina. Szef sztabu dywizji „Żegota”, w imieniu dowódcy dywizji Jana Kotowicza „Twardego”, odbył wówczas spotkanie z gen. Fokanowem będącym najwyższym dowódcą wojsk sowieckich na tamtejszym odcinku frontu, kierując 29 gwardyjskim Korpusem Piechoty. Uzgodniono wówczas wspólne, polsko-sowieckie, działania na kierunku warszawskim. Gen. Fokanow, chcąc poznać potencjał dywizji, zaproponował, aby jej oddziały dokonały defilady przed dowództwem sowieckim w pobliskiej miejscowości Skrobów, w której miało się również odbyć spotkanie dowództwa 27 WDP AK oraz 29 gwardyjskiego Korpusu. Na propozycję przystano. 25 lipca cała kadra dowódcza dywizji, w tym m.in. „Twardy”, „Żegota” oraz „Kowal”, udała się do Skrobowa, podczas gdy polscy żołnierze formowali kolumnę do defilady. Tego dnia doszło do dramatycznego finału epopei 27 WDP AK. W Skrobowie gen. Fokanow zażądał od dowódców dywizji złożenia broni, a zmierzającą na defiladę kolumnę polskich żołnierzy okrążyły wojska sowieckie i rozbroiły, łamiąc tym samym wcześniejsze ustalenia dotyczące wspólnego działania. Następnego dnia dowódcy pododdziałów 27 WDP AK, dziękując za miesiące wspólnej walki, poinformowali swoich żołnierzy o rozwiązaniu dywizji, zalecając, aby ci podjęli próbę przebijania się do innych polskich jednostek na własną rękę.

Wraz z rozwiązaniem 27 WDP AK nastąpił kres obecności żołnierza polskiego na ziemiach Wołynia. Szacuje się, że żołnierze dywizji przeszli łącznie ok. 600 kilometrów walcząc na swojej drodze z Niemcami i ukraińskimi nacjonalistami. Po wejściu na Wołyń Armii Czerwonej na terenach tamtejszych Inspektoratów Rejonowych AK Sowieci rozbrajali akowców, którzy nie zdołali dotrzeć w rejon koncentracji dywizji w styczniu 1944 r. Tym samym AK na Wołyniu stopniowo przestawała istnieć. Na mocy postanowień zwycięskich w II wojnie światowej mocarstw ustalono nową wschodnią granicę Polski, która miała przebiegać wzdłuż tzw. linii Curzona. W zaistniałej sytuacji Wołyń znalazł się w granicach ZSRS.

Upamiętnienie Wołyńskiej Armii Krajowej

Mogiły żołnierzy 27 WDP AK są zlokalizowane w różnych miejscach na wielu cmentarzach w całej Polsce. Do początku lat dziewięćdziesiątych XX w. pamięć o wołyńskiej AK i 27 WDP AK była podtrzymywana przede wszystkim przez środowiska kombatanckie. Najczęściej z ich inicjatywy, jeszcze w czasach PRL, na cmentarzach i w kościołach fundowano tablice pamiątkowe oddające cześć poległym wołyńskim akowcom. W latach osiemdziesiątych XX w. wspomniane środowisko zostało formalnie ukształtowane w ramach Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. W latach dziewięćdziesiątych jego przedstawiciele w większości przeszli do nowo powstającego, niezależnego stowarzyszenia żołnierzy AK – Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, tworząc w jego ramach Okręg Wołyński. Kombatanci Okręgu Wołyńskiego, który obecnie jest jednym z tzw. okręgów „bez ziemi”, do dziś udzielają się społecznie w Warszawie, Słupsku, Koszalinie, Wrocławiu, Hrubieszowie, Chełmie, Lublinie i Krakowie. Mówiąc o zachowaniu pamięci o wołyńskiej AK, należy stwierdzić, że ponadczasowym jej upamiętnieniem jest powiększająca się z roku na rok literatura przedmiotu. Ponadto należy pamiętać o pionierskim wysiłku Edmunda Gosia, który podjął się utworzenia stale uzupełnianej imiennej listy żołnierzy 27 WDP AK.

Odznaka pamiątkowa Okręgu Wołyńskiego ŚZŻAK

Od września 1991 r. tradycje 27 WDP AK przejął i kultywuje Nadbużański Oddział Straży Granicznej. Ponadto 1 marca 2017 r. tradycję dywizji przyjęła również 2 Lubelska Brygada Obrony Terytorialnej. Oprócz tego imię 27 WDP AK przyjęły ulice w Hrubieszowie oraz Kocku. Tradycje 27 WDP AK kultywuje 3 Malborska Obronna Drużyna Starszoharcerska „Uderzenie”.

Warszawski pomnik 27 WDP AK

Najważniejszym miejscem upamiętniającym wysiłek zbrojny żołnierzy 27 WDP AK jest pomnik odsłonięty 12 września 1993 r. na skwerze Wołyńskim przy Trasie Armii Krajowej w Warszawie.

Pomnik projektu rzeźbiarza Kazimierza Danilewicza ma kształt wielkiego kamiennego miecza. Kilka lat później uzupełniono go jedenastoma kamiennymi kolumnami w formie świec upamiętniających męczeństwo Polaków z jedenastu wołyńskich powiatów, ofiar rzezi wołyńskiej. Ponadto dodano popiersie gen. Jana Wojciecha Kiwerskiego oraz tablice z nazwiskami poległych żołnierzy 27 WDP AK.

Tablice

  • Tablica pamiątkową ufundowana w 1973 r. umieszczona w kaplicy Królewskiej kościoła św. Ducha w Gdańsku
  • Tablica pamiątkowa poświęcona gen. Janowi Wojciechowi Kiwerskiemu „Oliwa” w katedrze w Warszawie (w 1985 r. wymieniona na tablice według projektu Kazimierza Danilewicza)
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1980 r. w Lublinie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK w kościele parafialnym w Dorohusku
  • Tablica pamiątkowa poległych i pomordowanych na Wołyniu żołnierzy 27 WDP AK w kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu w Warszawie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1985 r. w klasztorze na Jasnej Górze w Częstochowie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 15 czerwca 1986 r. w Uścimowie k. Ostrowa Lubelskiego
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1986 r. w kościele parafialnym w Kocku
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1986 r. w kościele oo. Dominikanów w Warszawie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1987 r. w Jeżycach
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1987 r. w kościele „na Górce” w Chełmie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1987 r. w kościele św. Jadwigi Królowej w Krakowie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1988 r. w Brześnicy Książęcej k. Lubartowa
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1988 r. w kościele Najświętszego Serca Jezusowego w Olsztynie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1988 r. w kościele parafialnym w Niemodlinie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1988 r. w kościele garnizonowym w Hrubieszowie
  • Tablica pamiątkowa ks. Stanisława Kobyłeckiego odsłonięta w 1988 r. w Podkowie Leśnej
  • Tablica pamiątkowa poświęcona 27 WDP AK i ppłk. Janowi Szatowskiego ps. „Kowal” odsłonięta w 1988 r. w Janowcu Wielkopolskim
  • Tablica pamiątkowa poświęcona 27 WDP AK i ppłk Kazimierzowi Filipowiczowi ps. „Kord” w Pabianicach
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1989 r. w kościele w Malborku
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1990 r. w Bazylice Mariackiej w Gdańsku
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK w kościele parafialnym w Sławatyczach
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1991 r. w Kozłówce
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK odsłonięta w 1999 r. w kościele garnizonowym w Poznaniu
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK dedykowana Służbie Łączności odsłonięta w 2000 r. w Czaplinku
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK dedykowana Służbie Sanitarnej odsłonięta w 2001 r. w Chełmie
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK dedykowana Służbie Sanitarnej odsłonięta w 2001 r. w Poznaniu
  • Tablica pamiątkowa 27 WDP AK dedykowana Służbie Sanitarnej odsłonięta w 2001 r. we Wrocławiu

 

Pozostałe tablice memoratywne

  • Tablice upamiętniające miejsca zbrodni na Wołyniu umieszczone na filarach Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie
  • Tablice dedykowane dowódcom 27 WDP AK będące częścią Panteonu Narodowego Żołnierzy AK, wykonane według projektu Wiesława Śniadeckiego, przechowywane w Muzeum Armii Krajowej i w Panteonie Narodowym w kościele pw. św. Królowej Jadwigi w Krakowie
  • Wotum z inskrypcją: „Tym którzy odważyli się być wolnymi” odsłonięte 18 kwietnia 1985 r. w Słupsku
  • Wotum dziękczynne w postaci urny z ziemią z pól bitewnych 27 WDP AK złożone w 1989 r. w Kaplicy Pamięci Narodu w klasztorze oo. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie

 

Pozostałe pomniki

  • Głaz z tablicą pamiątkową ustawiany w 1992 r. na cmentarzu w Malborku
  • Pomnik 27 WDP AK odsłonięty w Chełmie 17 września 1994 r.
  • Popiersie gen. Jana Wojciecha Kiwerskiego ps. „Oliwa” autorstwa Kazimierza Danilewicza zrealizowane w 1990 r., będące w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

 

Medale

  • Odznaka 27 WDP AK zaprojektowana przez Jerzego Dąbrowskiego
  • Odznaka 27 WDP AK z okazji 50-lecia sformowania 27 WDP AK
  • Odznaka pamiątkowa 2 Lubelskiej Brygady Obrony Terytorialnej im. mjr. Hieronima Dekutowskiego ps. „Zapora” nawiązująca do symboliki 27 WDP AK
  • Medal Pamiątkowy wyemitowany w 1981 r. z inicjatywy kpt. Michała Fijałki według projektu Witolda Kraskiego, przechowywany w klasztorze na Jasnej Górze
  • Medal Pamiątkowy wyemitowany z okazji osłonięcia tablicy pamiątkowej w kościele w Hrubieszowie 28 lipca 1988 r.

 

Sztandary

  • Sztandar środowiska Żołnierzy 27 WDP AK w Krakowie wykonany według projektu Alicji Zabawy, Marii Szyszko-Bohusz, Wiesława Śniadeckiego, autorstwa Henryki Jąkały, przechowywany w Muzeum Armii Krajowej w Krakowie
  • Sztandar środowiska Żołnierzy 27 WDP AK w Poznaniu „Pożoga” nadany w 1990 r.
  • Sztandar środowiska Żołnierzy 27 WDP AK w Niemodlinie nadany 11 listopada 1991 r.
  • Sztandar środowiska Żołnierzy 27 WDP AK w Lublinie nadany 10 sierpnia 1992 r.
  • Proporzec środowiska Żołnierzy 27 WDP AK w Malborku nadany 6 września 1992 r.
  • Sztandar środowiska Żołnierzy 27 WDP AK w Hrubieszowie nadany 12 września 1992 r.
  • Sztandar środowiska Żołnierzy 27 WDP AK w Słupsku nadany 11 listopada 1994 r.
  • Sztandar Okręgu Wołyńskiego ŚZŻAK i 27 WDP AK

Szkoły im. 27 WDPAK

  • Szkoła Podstawowa nr 33 im. 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej w Lublinie
  • Szkoła Podstawowa im. 27 Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej w Graczach, woj. opolskie
  • Szkoła Podstawowa im. 27 Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej w Skrobowie, woj. lubelskie
  • Zespół Szkół w Dubience im. 27 Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej w Dubience, woj. lubelskie
  • Szkoła Podstawowa im. 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej w Czarnej Dąbrówce, woj. pomorskie
  • Gimnazjum im. 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej w Świeszynie, woj. pomorskie

 

Miejsca pamięci na Wołyniu

  • Zasmyki – wieś na Ukrainie, w obwodzie wołyńskim, 15 km od Kowla będąca miejscem sformowania 27 WDP AK. Na ocalałym cmentarzu umieszczono kilka tablic upamiętniających wysiłek zbrojny dywizji. Cmentarz został uporządkowany i ponownie poświęcony 13 września 1992 r.
  • Włodzimierz Wołyński – miasto na Ukrainie w obwodzie wołyńskim. Znajduje się w nim tablica pamiątkowa 27 WDP AK, odsłonięta 24 października 1993 r. w kościele parafialnym.
  • Rymacze – wieś na Ukrainie w obwodzie wołyńskim. Na terenie tamtejszego cmentarza parafialnego na wschód od stacji kolejowej Jahodyn mieści się odrestaurowany w 1994 r. cmentarz żołnierzy 27 WDP AK, na którym znajduje się ok. 150 grobów żołnierzy poległych w kwietniu 1944 r.
  • Bielin – wieś na Ukrainie w obwodzie wołyńskim. Znajduje się tam cmentarz wojenny 27 Wołyńskiej Dywizji
Bibliografia

Literatura przedmiotu

Bakuniak E., “Osnowa”: Zgrupowanie pułkowe 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej – Okręg Wołyński, Warszawa 2004.

Chudzik W. (red.), Polskie podziemie 1939-1941: od Wołynia do Pokucia, Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2004.

Czarnocka H. (red.), Armia Krajowa w dokumentach: 1939-1945, t. I-VI, Studium Polski Podziemnej, Gryf Printers, Londyn 1970-1989.

Doliński K., 27 Wołyńska Dywizja Piechoty Armii Krajowej: Wykazy żołnierzy poszczególnych pododdziałów, Wydawnictwo Sigillum, Lublin 2016.

Faszcza D., „Luboń”, „Wiktor” Pułkownik Kazimierz Bąbiński 1895-1970, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2010.

Fijałka M., 27. Wołyńska Dywizja Piechoty AK, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986.

Filar W., „Burza” na Wołyniu: dzieje 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej: studium historyczno-wojskowe, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2010.

Filar W., Przebraże: bastion polskiej samoobrony na Wołyniu, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2004.

Filar W., Wydarzenia wołyńskie 1939-1944: W poszukiwaniu odpowiedzi na trudne pytania, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008.

Jakubowski G. (red.), Polskie podziemie 1939-1941: od Wołynia do Pokucia część 1, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa-Kijów 2004.

Kardas M., Generał Jan Wojciech Kiwerski „Oliwa”, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 1995.

Karłowicz L., Jastrzębiacy: Historia oddziału i batalionu por. “Jastrzębia” w 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej – Okręg Wołyński, Lublin 1999.

Karłowicz L., Od Zasmyk do Skrobowa, Wydawnictwo Instytut Śląski, Opole 1994.

Komoński E., W obronie przed Ukraińcami: Działania Polaków na Wołyniu i Galicji Wschodniej w latach 1943-1944 wobec polityki eksterminacyjnej nacjonalistów ukraińskich, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2013.

Komorowski K., Armia Krajowa: rozwój organizacyjny, Wojskowy Instytut Historyczny, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1996.

Krajewski K., Na straconych posterunkach: Armia Krajowa na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2015.

Kucharski R., Krwawa Łuna, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Warszawa 1997.

Kulińska L., Partacz C., Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich na Polakach w latach 1939-1945: Ludobójstwo niepotępione, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2015.

Mazur G., Węgierski J., Konspiracja lwowska 1939-1944: słownik biograficzny, Wydawnictwo Unia, Katowice 1997.

Motyka G., Ukraińska partyzantka 1942-1960, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2006.

Piotrowski Cz., Wojskowe i historyczne tradycje 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Okręg Wołyński, Warszawa 1993.

Romanowski W., ZWZ-AK na Wołyniu: 1939-1944, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1993.

Siemaszko E., Siemaszko W., Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia: 1939-1945, Wydawnictwo von Borowiecky, Warszawa 2000.

Sztumberk-Rychter T., Artylerzysta piechurem, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1966.

Turowski J., Pożoga: walki 27 Wołyńskiej Dywizji AK, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990.

Wiąk W. J., Struktura organizacyjna Armii Krajowej 1939-1944, nakł. aut., Warszawa 2003.

Wnuk R., „Za pierwszego Sowieta”: polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2007.

Wolak T., Wspomnienia żołnierza 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej z lat 1943-1944, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Warszawa 2016.

Żołnierze Wołynia: działalność powojenna żołnierzy 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, Bakuniak E., Dyszkiewicz E. (red.), Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Okręg Wołyński, Warszawa 2002.

Czasopisma

“Biuletyn Informacyjny 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej”, nr 1 (1) – 4 (116), Warszawa 1984-2012.

Okręg Wołyń