Okręg AK Tarnopol

Informacje

Ten dział jest jeszcze w budowie. Przepraszamy za niedogodności.

Początki konspiracji

Okręg ZWZ-AK Tarnopol obejmował swoim zasięgiem tereny przedwojennego województwa Tarnopolskiego. Obejmowało ono obszar 16 533 kilometrów kwadratowych. Na tym terenie według danych ze spisu powszechnego z 1931 r. zamieszkiwało ponad 1,6 mln ludzi. Z tej liczby 789,1 tys. podało jako język ojczysty język polski, 728,2 tys. język ruski/ukraiński a 78,9 tys. język żydowski/hebrajski. Nieco inaczej przedstawiała się sytuacja pod względem wyznaniowym. 872 tys. było grekokatolikami, 586,6 tys. było łacinnikami, natomiast 134,1 tys. mieszkańców było wyznania mojżeszowego. Skomplikowana sytuacja narodowościowa będzie miała duży wpływ na rozwój polskiej konspiracji na tym terenie po wybuchu II wojny światowej[1].

Pierwsze grupy konspiracyjne powstały jeszcze w 1939 r. Od września do listopada 1939 r. działała w Tarnopolu grupa młodzieży gimnazjalnej, kierowana przez Jana Runiewicza i Kazimierza Horodyńskiego. Współpracowali z nimi dr Złąkiewicz oraz adwokat Kazimierz Świrski. Grupa ta wydawała pismo „Jestem Polakiem” w nakładzie ok. 50 egzemplarzy. Dopiero pod koniec grudnia 1939 roku zaczęły działać w Tarnopolu dwie polskie organizacje o charakterze wojskowym, złożone z członków Związku Strzeleckiego, byłych żołnierzy oraz harcerzy. Chodzi tutaj o Tajną Organizację Harcerską oraz organizację kierowaną przez Karola Durko. W lutym 1940 roku do Tarnopola przybył Wacław Blicharski z zadaniem włączenia ich w szeregi ZWZ. Do tej sytuacji niestety nie doszło, ponieważ już na przełomie marca i kwietnia rozpoczęły się aresztowania członków tych organizacji przez NKWD. W mieście istniała konspiracyjna komórka SZP umiejscowiona przy tamtejszej parowozowni. Jej członkami byli m.in. inż. Sywelski, Szumski, Sheybal. Jeszcze podczas okupacji sowieckiej powstały komórki konspiracyjne ZWZ, m.in. w Brodach, Brzeżanach, Buczaczu, Czortkowie, Monasterzyskach, Tarnopolu, Trembowli, Zbarażu, Złoczowie. Ich członkowie prowadzili działalność wywiadowczą oraz dywersyjną. Według niepotwierdzonych informacji na przełomie lat 1939 i 1940 w Tarnopolu miała funkcjonować komenda okręgu na czele której miał stać nieznany z nazwiska rotmistrz[2]. Niestety nie ma bezpośredniego potwierdzenia tej informacji w zachowanych dokumentach. Istnieje natomiast pośredni dowód jej istnienia. Jest nim meldunek Romana Tatarskiego „Romana Ludy” z dnia 16 maja 1940 r. informujący, że zgodnie z otrzymanym rozkazem skierowanym do tarnopolskiego okręgu ZWZ, mówiącym o utrudnieniu wywózek ludności w głąb ZSRR, wysadzono linię kolejową Tarnopol-Podwołoczyska oraz Czortków-Husiatyń[3]. Początki polskiej konspiracji na Tarnopolszczyźnie inaczej przedstawia jednak krakowska historyk Anna Zapalec. Według niej Komenda Okręgu ZWZ-1 Tarnopol rozpoczęła swoją działalność w styczniu 1940 r. Wtedy to we Lwowie doszło do spotkania byłego wicestarosty w Zborowie Zbigniewa Ryszarda Wunderlicha z Piotrem Marciniakiem „Emilem”, oficerem Komendy Obszaru ZWZ-1 we Lwowie. W wyniku tej rozmowy Wunderlich został mianowany Komendantem okręgu ZWZ-1 w Tarnopolu. W skład Komendy Okręgu weszli również: Rudolf Weidel, który pełnić miał funkcję zastępcy Komendanta Okręgu oraz Kazimierz Maziej, obejmując tym samym stanowisko kwatermistrza. Do ścisłego kierownictwa należeli także Władysław Warchałowski, którego zadaniem było utrzymywanie kontaktów z powstałą w październiku 1939 r. w Tarnopolu Tajną Organizacją Harcerską „Młody Las”, oraz Tadeusz Sambor, który zajmował się podtrzymywaniem kontaktów z komendą obszaru we Lwowie. W organizacji kierowanej przez Wunderlicha działało ok. 120 osób[4]. Oprócz struktur w Tarnopolu komendzie podporządkowane były także te w Buczaczu. W skład organizacji weszli również członkowie grupy konspiracyjnej plutonowego Eugeniusza Jakubika złożonej z 36 żołnierzy WP, grupy kierowanej przez podchorążych Zbigniewa Zimmera i Jana Runiewicza, oraz grupa młodzieży kierowana przez Romana Dembowskiego. Komenda Okręgu nawiązała kontakt z organizacją konspiracyjną w Brzeżanach, na czele której stali Czesław Lubelski i Marian Jaremowicz – oficerowie stacjonującego w tym mieście do 1939 r. 51 pułku piechoty[5].

Okręg ZWZ-1 w Tarnopolu został rozbity na skutek aresztowań przeprowadzonych przez NKWD na przełomie marca i kwietnia 1940 r. Według Jerzego Węgierskiego po rozbiciu Komendy Okręgu w mieście i jego okolicy działał z ramienia tzw. ZWZ- 2 Karol Durko, w czasie Wojny Obronnej 1939 r. dowódca I/54 pp.  Według Jana Bieniowskiego, zastępcy Karola Durko, na terenie Okręgu udało się stworzyć placówki w Chodaczkowie Wielkim, którą dowodził Mieczysław Winnik, we wsi Michałówka (pow. Podhajce) oraz we wsiach Kaczanówka, Mołczanówka, Chmieliska, znajdujących się w powiecie Skałackim. Organizacja prawdopodobnie liczyła kilkuset członków. Jej żołnierze prowadzili działalność wywiadowczą i dywersyjną. Działalność organizacji została sparaliżowana w lipcu 1940 r., kiedy to aresztowano Jana Bieniowskiego oraz wielu innych żołnierzy.  Obok ZWZ aż do marca 1941 r. działała na tym terenie Tajna Organizacja Harcerska, kierowana przez podharcmistrza Rudolfa Weidla. Została ona rozbita przez NKWD w marcu 1940 r.[6]

Do czerwca 1941 r. największą akcją polskiego podziemia na tym terenie  było tzw. „Powstanie Czortkowskie”, do którego doszło w nocy z 21 na 22 stycznia 1940 r. Celem ataku było uwolnienie więźniów, opanowanie dworca oraz przejęcie pociągu, którym zamierzano przedostać się przez Zaleszczyki do Rumunii. Powstanie zostało zorganizowane przez Polską Organizację Walki z Wrogiem kierowaną przez harcmistrza i profesora gimnazjalnego Józefa Opackiego. W jej skład wchodziła grupa harcerzy. Członkowie nie tylko prowadzili szkolenia harcerskie według przedwojennych wzorów, ale także zajmowali się gromadzeniem broni, działalnością wywiadowczą i kontrwywiadowczą oraz szkoleniem wojskowym. Grupa ta przetrwała do 1942 r., a zatem do momentu powstania struktur AK w Czortkowie. Podczas okupacji sowieckiej istniała w tym mieście jeszcze jedna organizacja konspiracyjna – Polska Organizacja Walki o Wolność, znana także pod nazwą „Orzeł Biały”. Jej komendantem bądź jednym z organizatorów był Heweliusz Malawski[7]. Członkowie obu wymienionych organizacji wzięli udział w „Powstaniu Czortkowskim”. Niestety powstanie zakończyło się klęską. Większość jego uczestników została aresztowana i skazana na wieloletni pobyt w łagrze lub na karę śmierci. Ci, którzy przetrwali do układu „Sikorski-Majski”, weszli w skład Armii Andersa. Nieliczni, którym udało się uniknąć aresztowania, wstąpili w szeregi Armii Krajowej podczas okupacji niemieckiej[8]. Należy zaznaczyć, że podczas I sowieckiej okupacji na obszarze przedwojennego województwa tarnopolskiego działalność konspiracyjna była bardzo słaba. Wpływ na to miało kilka czynników. Przede wszystkim skuteczna działalność NKWD, które rozbijało lub przejmowało kontrolę nad strukturami polskiej konspiracji. Z drugiej strony masowe aresztowania i deportacje polskiej ludności powodowały, ze baza kadrowa polskiej konspiracji była coraz mniejsza. Do tego dochodziły również narastające animozje polsko-ukraińskie. Wszystkie te czynniki spowodowały, iż polska konspiracja na tym terenie była bardzo słaba.

Sytuacja organizacji konspiracyjnych na ziemi tarnopolskiej uległa zmianie po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej i zajęciu tego terenu przez jednostki Wehrmachtu. Istniejące w czasie okupacji sowieckiej struktury konspiracyjne zostały niemal całkowicie rozbite przez NKWD, w związku z czym komendant ZWZ zdecydował o wysłaniu do Małopolski Wschodniej grupę oficerów, której zadaniem było ponowne zorganizowanie na tych terenach struktur konspiracyjnych. Na jej czele stał generał brygady Kazimierz Sawicki „Prut”, były dyrektor Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w Warszawie. Zgodnie z otrzymanymi rozkazami rozpoczął on organizację Komendy Obszaru Południowo-Wschodniego we Lwowie. W skład Obszaru weszły następujące okręgi:

  • Lwowski
  • Stanisławowski
  • Tarnopolski
  • Wołyński (do sierpnia 1942)[9]

Wkrótce po przybyciu do Lwowa ekipy Kazimierza Sawickiego rozpoczęto prace organizacyjne w terenie. Komendantem Okręgu Tarnopolskiego (kryptonim „Komar”, „Tarcza”, „Ton”) został mianowany Mieczysław Widajewicz „Czermna”, „Wapno”, który podczas okupacji posługiwał się nazwiskiem Antoni Czerniak. Niebawem, bo 9 grudnia 1941 r., funkcję Komendanta objął Franciszek Studziński “Skiba”.  Nowy Komendant Okręgu miał bardzo utrudnione zadanie. Z jednej strony był osobą zupełnie nieznaną na tym terenie, w związku z czym musiał ostrożnie poruszać się po Tarnopolu, jak i poza nim, aby nie wzbudzać nadmiernego zainteresowania niemieckich sił bezpieczeństwa. Z drugiej zaś strony struktury polskiej konspiracji rozbite w dużej mierze przez NKWD musiały być budowane niemal od podstaw. W tej sytuacji w pierwszym okresie funkcjonowania Studziński był zmuszony korzystać z pomocy Zofii Kostanowiczówny „Wenedy”, pełniącej funkcję łączniczki[10].

W maju 1942 r. w strukturach Okręgu służyło zaledwie 217 ludzi, natomiast we wrześniu 1942 r. liczba ta wzrosła do 3759 ludzi (64 osoby w stopniu oficera, 56 podchorążych oraz 696 podoficerów). Na dzień 31 sierpnia 1943 r. siły okręgu liczyły 11 tys. żołnierzy, w tym 72 oficerów, 134 podchorążych i 1930 podoficerów. Z przytoczonych danych widać wyraźnie, że sporym problemem były ogromne braki w kadrze oficerskiej. Wielu oficerów z pułków stacjonujących do 1939 r. na terenie województwa tarnopolskiego, dostało się do niewoli sowieckiej lub niemieckiej podczas Wojny Obronnej, inni po powrocie do domów zostali aresztowani przez NKWD, jeszcze inni zdołali przedostać się na Węgry lub do Rumunii, a stamtąd do tworzonej we Francji Armii Polskiej. Dlatego też w wielu wypadkach organizatorami struktur konspiracyjnych na terenie Tarnopolszczyzny byli ocaleni przed sowieckimi deportacjami nauczyciele, urzędnicy, leśnicy bądź podoficerowie rezerwy[11].

Poważnym problemem polskiej konspiracji były zapasy posiadanej broni. Według zachowanych dokumentów, na wyposażeniu znajdowało się wówczas 3 CKM-ów, 19 RKM-ów, 322 karabiny, 268 pistoletów, 1 pistolet maszynowy oraz 601 granatów. Broń starano się pozyskiwać na różne sposoby. Wydobywano tą ukrytą przez jednostki WP podczas Wojny Obronnej, zbierano broń i amunicję porzuconą przez jednostki sowieckie podczas odwrotu w czerwcu 1941 r., konfiskowano ją podczas ataków na wrogów, kupowano na czarnym rynku. Stosunkowo niewielką część arsenału otrzymano natomiast od Komendy Obszaru we Lwowie[12]. Podczas okupacji poszczególne Okręgi otrzymywały zrzuty z Zachodu zawierające broń, amunicję, medykamenty. Tej pomocy nie otrzymała jednak Tarnopolszczyzna. Na rozkaz Komendanta Okręgu przygotowano jednak trzy placówki do odbioru zrzutów. Były to placówki o kryptonimach: „Bomba” (położona w pobliżu wsi Załoźce w obwodzie Zborów), „Holownik” (znajdująca się w pobliżu wsi Sasów w obwodzie Złoczów) oraz „Proch” (w pobliżu wsi Hucisko w obwodzie Brzeżany). Na żadną z nich nigdy nie nadleciał samolot z zaopatrzeniem, mimo iż wszystkie znajdowały się w zasięgu tych startujących z południowych Włoch. Brak zrzutów wynikał prawdopodobnie z przyczyn politycznych, a nie wojskowych. Na początku 1944 r., kiedy wzmiankowane placówki zostały zorganizowane, na tereny Tarnopolszczyzny wkroczyły jednostki sowieckie. Alianci zachodni nie chcieli pogorszyć swoich stosunków ze Stalinem tym bardziej, że było to już po konferencji w Teheranie, na której zdecydowano o utracie przez Polskę Kresów Wschodnich[13].

Na terenie Okręgu funkcjonowały struktury I Odcinka wydzielonej organizacji „Wachlarz”. Dowódcą odcinka I Lwów-Tarnopol-Płoskirów-Winnica-Żmerynka-Dniepropietrowsk mianowany został nieznany z nazwiska „Orlik”, a od sierpnia 1942 r. funkcję tę pełnił Stanisław Gilowski „Gotur”. Odcinek dysponował magazynem w Tarnopolu, prowadzonym przez również nieznanego z nazwiska „Mazura”. Poza kilkoma drobnymi akcjami dywersyjnymi, takimi jak np. rozkręcenie szyn na linii kolejowej Tarnopol-Płoskirów, Odcinek nie podjął w zasadzie żadnej działalności. Po jego likwidacji w lutym 1943 r. jego żołnierze zasilili struktury Kedywu Okręgu AK Lwów[14]. Później, bo dopiero w sierpniu 1942 r., rozpoczęto tworzenie struktur Związku Odwetu. Jego komendantem saperów został mianowany, przybyły ze Lwowa Wiesław Gospoś „Gerwazy”, używający ówcześnie nazwiska Stefan Żółtowski. Wraz z nim przybył Stefan Chamuczyński „Protazy”, „Jurek”. Jednak już we wrześniu 1942 r. Komendant Okręgu informował, że „Gerwazy” jest spalony i w związku z tym musi zostać wycofany z Tarnopola. W tej sytuacji szefem ZO oraz saperów w Komendzie Okręgu został mianowany nieznany z nazwiska „Pogoda”[15].

Na terenie okręgu Tarnopol tworzenie struktur Kedywu rozpoczęto na początku 1943 r. Pierwszym szefem Kierownictwa Dywersji został mianowany Stanisław Gilowski „Gotur”. Studziński meldował jednak do Lwowa, że Gilowski, noszący teraz pseudonim „Limba”, nie prowadził żadnych prac organizacyjnych w tej kwestii. Ostatecznie Gilowski przeszedł do sztabu Komendy Obszaru Lwów. Jego następcą został Edward Pisula „Tama”, mianowany w trakcie Wojny Obronnej 1939 r. zastępcą dowódcy 23 pułku ułanów. Prace nad tworzeniem Kedywu trwały przez cały 1943 r. Pod koniec roku w jego strukturach służyło około 500 osób. Pod względem organizacyjnym Kedyw dzielił się na dwa rejony dywersji: Tarnopol i Złoczów. Pierwszy z nich składał się z ośrodków w Tarnopolu, Zbarażu i Trembowli. W składzie tego rejonu funkcjonowało łącznie 9 oddziałów dywersyjno-bojowych, podzielonych na 31 patroli. Każdy z patroli składał się najczęściej z dowódcy oraz 5 żołnierzy. W skład drugiego z rejonów wchodziły ośrodki w Złoczowie, Zborowie, Krasnem i w Brodach. Łącznie na jego obszarze działało 13 oddziałów dywersyjno-bojowych, składających się z 52 patroli. Ponadto w skład Kedywu wchodziły samodzielne ośrodki dywersji: w Czortkowie (4 oddziały dyspozycyjno-bojowe w składzie 10 patroli), Buczaczu (4 oddziały dyspozycyjno-bojowe w składzie 4 patroli) oraz w Brzeżanach (4 oddziały dyspozycyjno-bojowe w składzie 13 patroli)[16].

W drugiej połowie 1943 r. oddziały Kedywu rozpoczęły prowadzenie intensywnych akcji dywersyjnych. Były to np. działania organizowane na liniach kolejowych, czego przykładem może być akcja wykonana przez Kedyw Obwodu AK Brzeżany pod stacją Złota-Słoboda na linii Potutory-Tarnopol w styczniu 1944 r., podczas której wysadzony został pociąg wojskowy. Przerwa w ruchu na tym odcinku trwała blisko 30 godzin[17]. Żołnierze Kedywu przeprowadzali też akcje likwidacyjne członków niemieckiego aparatu terroru. Jedną z bardziej spektakularnych była ta, podczas której zlikwidowany został Ferdynand Randke, szef Gestapo w Czortkowie. Miała ona miejsce 19 września 1943 r. i zakończyła się sukcesem. Brali w niej udział żołnierze z tego miasta: Marian Pełchaty „Meteor” oraz Paweł Budyś „Kos”. Warto wymienić także akcję likwidacji szefa niemieckiej policji kryminalnej w powiecie czortkowskim. Została ona przeprowadzona przez patrol, w którego skład wchodzili Stefan Chrostykowski „Sokół” oraz Kazimierz Henchena 24 stycznia 1944 r[18]. Żołnierze Kedywu przeprowadzali również akcje polegające na odbiciu z rąk Gestapo aresztowanych kolegów. Do jednej z najbardziej spektakularnych należała ta polegająca na odbiciu z więzienia w Tarnopolu szefa tamtejszego Obwodu Wiktora Wolskiego „Wrzosa” oraz zastępcy szefa oddziału II komendy Okręgu AK Tarnopol, Mariana Bobrowskiego „Gryfa”[19].

Na terenie okręgu aktywnie działały struktury Biura Informacji i Propagandy. Dzieliły się one na dwa piony, którymi kierowali:

VI a [wydawniczy] na czele którego stali Kazimierz Trzciński „Juhas” (od czerwca 1943), zastępca Kazimierz Dunajewski  „Sulima”;

VI b [kolportaż] na czele którego stała Stanisława Runiewicz „Kalina”, Helena Sagańska „Bronisława” oraz Zofia Chabinówna „Zbyszko”, która kierowała pionem od lipca 1943.

Okręgowy BIP wydawał pismo „Polak Kresowy” w nakładzie 500-1000 egzemplarzy. Prowadzono także przedruk dwutygodnika „Słowo Polskie”, wydawanego we Lwowie przez tamtejsze Stronnictwa Narodowe oraz kolportaż dzieł wydawanych we Lwowie oraz w Warszawie. Równie prężnie co BIP Okręgowy działały jego struktury lokalne. Wiele z nich wydawało własne tytuły prasowe lub biuletyny zawierające wiadomości pochodzące z nasłuchu radiowego[20].

Kolejnym ważnym ogniwem tarnopolskiej konspiracji była Wojskowa Służba Kobiet. Na jej czele stały: Zofia Wajdowa „Poraj” (od lipca 1942 r. do marca 1943 r.); Stanisława Runiewicz „Kalina” (od marca 1943 r.). Kobiety działające w strukturach służby zajmowały się łącznością, służbą sanitarną oraz działalnością wywiadowczą[21]. W Okręgu funkcjonowały również:

Wojskowa Służba Ochrony Powstania na czele której stał Ignacy Ginalski „Zenon”. Edmund Kołodziejczyk pełnił funkcję dowódcy batalionu WSOP. W skład batalionu wchodziły trzy kompanie:

  • Kompania, którą dowodził nieznany z imienia Wdowiak z przedwojennego 54 pp.
  • Kompania, którą dowodził również nieznany z imienia Walosek
  • Kompania, którą dowodził Bolesław Jarosz „Jurek”

Wojskowy Sąd Specjalny, któremu przewodniczył sędzia Stanisław Wojtowicz

Służba sanitarna na czele której stał Tadeusz Szewczyk (od 1942 do 15 kwietnia 1944 r.)

Służba duszpasterska na czele której stał ks. Rubacha [22]

Trzeba wyraźnie jednak zaznaczyć, że na terenie Okręgu AK Tarnopol akowcy musieli walczyć nie tylko z Niemcami, ale także z oddziałami UPA, które od drugiej połowy 1943 r. regularnie napadały na polskie wsie i kolonie na obszarze Tarnopolszczyzny. W większości miasteczek i wsi, które zamieszkiwała ludność polska, udało się zorganizować placówki samoobrony. Jej żołnierze nie tylko bronili poszczególnych miejscowości przed atakami ukraińskimi, ale także prowadzili ewakuację polskiej ludności z zagrożonych obszarów. Aby przeciwdziałać atakom ukraińskim dowództwo Okręgu AK Tarnopol podjęło decyzję o uformowaniu oddziału dywersyjnego, którego zadaniem jak pisze Jerzy Węgierski, było prawdopodobnie udzielenie pomocy jednej z polskich wsi na Wołyniu atakowanej przez UPA. Grupa ta, licząca 50 osób, została skoncentrowana w lasach pod Brodami. Oddział został jednak otoczony przez przeważające siły UPA i gdyby nie pomoc regularnych jednostek armii węgierskiej zostałby doszczętnie zniszczony[23].

Podział strukturalny

Na czele Okręgu AK Tarnopol (kryptonim „Komar”, „Tarcza”, „Ton”, „Proso”) stał Komendant. Funkcję tę pełnili kolejno:

  • Mieczysław Widajewicz „Czermna”, „Wapno”, nazwisko okupacyjne Antoni Czerniak (do 13 grudnia 1941r.),
  • Franciszek Studziński „Skiba”, „Rawicz”, „Kotlina”, „Skała”, nazwisko okupacyjne Andrzej Radwan (w czerwcu 1944 r. mianowany zastępcą Komendanta Lwowskiego Obszaru AK),
  • Bronisław Zawadzki „Soroka”, „Jurand”, nazwisko okupacyjne Antoni Rogala (od marca do grudnia 1944 r., kiedy to został aresztowany przez NKWD i zaginął),
  • Bronisław Żeglin „Ordon” „Borowiec”, nazwisko okupacyjne Bronisław Prześlak (od grudnia 1944 do grudnia 1945 r.).

Funkcje adiutanta pełnił Karol Przegaliński, sekretarki nieznana z imienia i nazwiska kobieta o pseud. „Budda”, szyfrantki Krystyna Lasocka „Baśka”.

Funkcję szefa sztabu pełnili kolejno:

  • Mieczysław Widajewicz „Czerma”, „Wapno”, nazwisko okupacyjne Antoni Czerniak (od 13 grudnia 1941 r. do czerwca 1942 r.),
  • Bronisław Zawadzki „Soroka”, „Jurand”, nazwisko okupacyjne Antoni Rogala (od stycznia 1943 r.),
  • Bronisław Żeglin „Ordon”, „Borowiec”, nazwisko okupacyjne Bronisław Prześlak (do grudnia 1944 r.)[24].

W skład Komendy Okręgu Tarnopol wchodziły następujące oddziały:

Oddział I [organizacyjny] – na czele stał Zbigniew Duszyk (grudzień 1941 r.), Mieczysław Widajewicz „Czermna”, „Wapno” nazwisko okupacyjne Antoni Czerniak, Janina Szewczykowa „Zawisza” (od sierpnia 1942 r. do kwietnia 1944 r.)[25],

Oddział IIa [wywiad – kryptonim „Maria”] – na czele stał nieznany z imienia Paliwoda; Piotr Woźniak „Wir”, „Wiktor”, „Wigor”; zastępca Marian Bobowski „Gryf”, (urzędnik w starostwie w Zbarażu)

sekretarka komendanta – Anna Bałaj  „Negri”; łączniczki: Halina Staszewska  „Nora”, Janina Babirecka „Jasia”, Eugenia Starościn  „Szarotka” (łączność z komendą okręgu);

Punktem kontaktowym z wywiadem rumuńskim w Żeżawie koło Zaleszczyk był nauczyciel ppor. rez. Adolf Dąbrowski (punkt ten działał do listopada 1943 roku, tj. do napadu UPA, w wyniku którego Dąbrowski został ciężko ranny)

W ramach oddziału wywiadowczego funkcjonowały cztery referaty:

  • wojskowy – kierownik Marian Bobowski „Gryf”,
  • ukraiński – kierownik nauczyciel Stanisław Rembisz „Seret”,
  • polityczny – kierownik sędzia Stanisław Wojtowicz,
  • gospodarczy – notariusz Szwaia (Szwaja)[26],

Oddział II b [kontrwywiad]- Stefan Pempel „Borys” (od grudnia 1941do kwietnia 1942 r.- odszedł na stanowisko szefa referatu legalizacji w komendzie obszaru Lwów), NN „Berko” (od kwietnia 1942 r. do października 1942 r.); Bronisław Żeglin „Ordon”, „Borowiec” nazwisko okupacyjne Bronisław Prześlak (od października 1942 r. do listopada 1942 r.); Zygmunt Lang? Roman Grodzicki (nazwisko okupacyjne?)  „Surma”, „Keczel”, „Roman” (Od listopada 1942 r. do czerwca 1943 r.), Andrzej Sommer używający później nazwiska Hodoli „Ryszard”; por. NN „Roland” (od marca/kwietnia 1943 r. do kwietnia 1944 r.),

W składzie oddziału funkcjonowały referaty bezpieczeństwa, więziennictwa, legalizacji oraz kartoteka. Nie udało się jednak ustalić nazwisk ich kierowników[27].

Oddział III [operacyjny] – Bolesław Tomaszewski  „Bat” (11.11.1942-kwiecień 1943 r.); Edward Pisula „Tama” (do kwietnia 1943 r.), Józef Zieliński „Orzeł” (Od listopada 1943 r. marca 1944 r.) [28];

Oddział IV [kwatermistrzostwo]- kwatermistrz stanowisko nie obsadzone do I kwartału 1943 roku; NN „Chmura” (od lutego do marca 1943 r.), Michał Bieńkowski „Andrzej” (dotychczasowy komendant Obwodu AK Tarnopol), sprawy finansowe w ramach kwatermistrzostwa prowadziła referentka NN „Sława”[29];

Oddział V [łączność]- składał się z dwóch osobnych pionów:

V a [łączność konspiracyjna] – NN „Maria”, luty 1942,   Stanisława Runiewicz  „Kalina” ; Stefania Babirecka „Baśka” – była ona również kierowniczką komórki szyfrów,

V b [łączność operacyjna] – NN „Krzywda”, Stefański „Bylina”, NN „Łoś”, Bohdan Kruszyński „Pomian” (poprzednio komendant Obwodu AK Tarnopol)[30];

VII- [finansowy]- Helena Sagańska „Bronisława”, Stanisława Walentyńska (Waletyńska?), „Władysława”;[31]

VII/VIII- Wydział Saperów/Związek Odwetu/ Kedyw- Wiesław Gospoś „Gerwazy” używający nazwiska Stefan Żółtowski, zastępca Stefan Chamuczyński?  „Protazy”, „Jurek”; NN „Pogoda” (pierwszy szef Kedywu na szczeblu okręgu), Stanisław Gilowski vel Jan Michalski  „Limba”, Edward Pisula „Tama”; Wiktor Rzeźnik „Giermek”[32];

Województwo tarnopolskie wchodziło w skład Okręgowej Delegatury Rządu we Lwowie.  W jej strukturze województwo tarnopolskie tworzyło okręg nr III o kryptonimie „Wino III” i obejmowało także powiaty Bóbrka i Sokal, wchodzące do 1939 r. w skład województwa lwowskiego.

zob.  Delegatura Rządu we Lwowie

Okręgowi Tarnopol AK podlegały cztery inspektoraty rejonowe:

  1. Inspektorat Brzeżany, kryptonim „Kustroń”, „Raróg”, „Maraton”. Na jego czele stali kolejno:
    • Bolesław Tomaszewski;
    • Franciszek Garwol „Dziryt” (nazwisko okupacyjne Franciszek Tokarczuk)

Komendant Inspektoratu dysponował własnym sztabem, w skład którego wchodzili:

  • adiutant – Henryk Hołdys „Markiz”, „Orlicki”,
  • łączność – Czesław Lubelski,
  • wywiad i kontrwywiad – Leszek Kaliniewicz,
  • lekarz inspektoratu dr Stefan Biliński,
  • kapelan Adam Łańcucki
  • Komendantka WSK – Lidia Skrzypek, Eugenia Szadej „Szarotka”,
  • WSOP – Stanisław Nachman[33].

W skład Inspektoratu wchodziły Obwody dowodzone przez poszczególnie oddelegowane osoby:

  • Obwód Brzeżany [kryptonim „Wenda”, „44”, „Kobus”, „Dąbrowski”, „Chodkiewicz”]
    • komendant – Bolesław Tomaszewski; Jan Ciszek (od maja 1942 r.),
    • zastępca – Zygfryd Szynalski „Tryk”,
    • adiutant – Karol Całka „Rosa”,
    • oficer saperów – Józef Niedziałek „Kosa”,
    • oficer wywiadu – Antoni Fanderowski „Vam”,
    • oficer kontrwywiadu – kpt Antonii Szemelowski,
    • lekarz obwodu – dr Tadeusz Danek,
    • komendant WSK – Halina Siwkowska „Ina”,
    • drużyna telefoniczna WSK w Brzeżanach – Danuta Siwkowska,
    • podoficer sztafetowy – Władysław Vogelsangt,
    • kierownik kancelarii – „Helena Tomaszewska”, „Giermek”,
    • kurierki na terenie miasta – Jadwiga Burakowska, Halina Burakowska,
    • kurierki do komendy okręgu – Wiktoria Kowalczyk „Hadiuga”, Bielecka,
    • Szkoła Podchorążych – komendant prawdopodobnie Zygfryd Szynalski „Ryś”,
    • szkoła podoficerska – komendant Wasilewski,
    • komendant WSOP – Jan Wiktor „Soplica”,
      • 1 kompania WSOP – Miedwiński
      • 2 kompania WSOP (Kozów) – Marian Leszczyński
      • 3 kompania WSOP – Władysław Motylewicz;
    • Siły obwodu zorganizowane były w czterech kompaniach oraz czterech samodzielnych plutonach liczących 800 ludzi:
      • 1 kompania [kryponim „Staw”] –Stanisław Domaradzki; Franciszek Świdrak (od sierpnia 1942) siedziba kompanii: Brzeżany:
        • 1 pluton – Franciszek Fila
        • 2 pluton – NN
        • 3 pluton – Jan Hulski
        • 4 pluton – Władysław Michalski
        • pluton specjalny – inż Kamiński (drużyny: łączności, kierowców, czołgistów, artyleryjska);
      • 2 kompania [kryptonim „Góry”] – Władysław Motylewicz „Topola”, zastępca Mieczysław Preisler „Lis” siedziba kompanii: Hucisko
        • 1 pluton – Józef Szczepański
        • 2 pluton – Bronisław Turski
        • 3 pluton – Adolf Sydor;
      • 3 kompania [kryptonim „Pole”] – Konstanty Duda, prawdopodobnie Marian Pawlikowski (od 1943 r.); siedziba kompanii: Kozowa
        • 1 pluton – NN,
        • 2 pluton – NN,
        • 3 pluton – Władysław Zieliński,
        • 4 pluton – NN, nauczyciel w Jakubowicach,
      • 4 kompania [kryptonim „Rola”] – NN „Ryś” – siedziba kompanii: Taurów,
        • 1 pluton – NN,
        • 2 pluton– NN,
        • 3 pluton – NN,
        • 4 pluton – Józef Wojtuś,
      • samodzielny pluton [kryptonim „Brzoza”] – Zygmunt Krysiak; siedziba: Buszcze;
      • samodzielny pluton [kryptonim „Źródło”] – Antoni Mach; siedziba: Narajów;
      • samodzielny pluton [kryptonim „Baran”] – Józef. Kurtarz „Dąb”; siedziba: Baranówka;
      • samodzielny pluton [kryptonim „Lilia”] – NN, Józef Majchrzak; siedziba: Liliatyn[34];
    • Obwód Podhajce [kryptonim „Sobieski”, „45”, „Podstułka”, „Pelikan”, „Albatros”]
      • Komendant – NN; prawdopodobnie Marian Kollbek „Wicek”, „Czop” (do listopada 1942); p.o. sierż. Behan, Władysław Bajdak „Nalot” (zdekonspirowany opuścił Podhajce), Roman Rudnicki „Kemor”;
      • zastępca NN; Zbigniew Lis;
      • wywiad – Skórski;
      • kontrwywiad – Władysław Wińczuk;
      • łączność – Ludwik Dobrowolski „Stary” ;
      • kwatermistrz – Janusz Sygid;
      • komendant WSOP – Kazimierz Sokołowski;
      • Obwód pod względem taktycznym podzielony był na cztery kompanie:
        • 1 kompania [kryptonim „Pirat”] – Leon Zmora „Ster”; siedziba: Małowody;
        • 2 kompania [kryptonim „Rakieta”] – Paweł Rostkowski „Nałęcz”; siedziba: Panowice;
        • 3 kompania [kryptonim „Kormoran”] – podchor./por. Józef Wojciechowski „Robak”; siedziba: Bekerów;
        • 4 kompania [kryptonim „Bocian”] Kołakowski;  siedziba Podhajce[35];
  1. Inspektorat Czortków [kryptonim „Winogrady”, „Skotnicki”, „47”, „Brylant”, „Krzemień”] Funkcję komendanta pełnili kolejno:
    • Bronisław Zawadzki „Soroka”, „Jurand”(do marca 1942 r.);
    • Stanisław Czarniecki „Pumeks”, „Żar”, (na stanowisku komendanta inspektoratu pozostał do końca niemieckiej okupacji);
    • zastępca Jan Hesiuk „Dąb” (do marca 1944 r.);

Komendant Inspektoratu dysponował własnym sztabem, w skład którego wchodzili:

  • adiutant Tadeusz Lercer „Zew”, „Murawa”,
  • wywiad wojskowy – Andrzej Sommer, używający później nazwiska Hodoli, „Ryszard”, Roman Kaczorowski, Józef Lewandowski,
  • kontrwywiad – Władysław Żmuda „Berg”,
  • dowódca kedywu – Władysław Dąbrowski „Kotwica”,
  • kierownik kancelarii – Kazimiera Czerniecka „Stefa” (urlopowana), Helena Wierzbicka „Pokrzywa”,
  • oficer łączności – Bogdan Kruszyński,
  • drużyna łączności i radio – NN (podoficer zawodowy brygady KOP Podole),
  • łączniczki inspektoratu – Bronisława Rybakowa „Limba”, Stefania Rościcka „Wrona”, Janina Pokryszka „Promyk”,
  • referentka WSK – Irena Peters „Adam”, Józefa Solarska „Kotwica”,
  • szkoła podchorążych – komendant i kierownik szkolenia ppor. rez. piech. Kazimierz Smoła „Grom”, „Zawierucha”[36];

W skład inspektoratu wchodziły obwody:

  • Obwód Czortków [kryptonim „Róża”, „48”, „Opal”]
    • Komendant – Włodzimierz Uruski „Korczak”,
    • zastępca komendanta – Czarniecki Stanisław „Limba”,
    • Referentka WSK – Józefa Solarska,
    • dowódca Kedywu Stanisław Muszyński „Vikres”,
    • drużyny:
      • sanitarna – Józefa Sawicka „Kamień”,
      • gospodarcza – Danuta Solarska;
      • łączności – brak danych;
    • łączniczka komendanta obwodu – Ludwika Kimelman „Limba”,
    • W czerwcu 1943 r. Obwód liczył ok. 830 osób, którzy przydzieleni byli do czterech kompanii i trzech samodzielnych plutonów:
      • 1 kompania – Kazimierz Smoła „Grom”, „Zawierucha”; siedziba: Czortków; szef kompanii – Stanisław Betlejemski
        • 1 pluton – Nowak,
        • 2 pluton – Wójcik,
        • 3 pluton – NN;
      • 2 kompania [kryptonim „Seret”] – Kazimierz Świderski; siedziba: Wygnanka; Dowódcy plutonów – brak danych;
      • 3 kompania – wachmistrz Grabowski; siedziba: Biała; Dowódcy plutonów – brak danych;
      • 4 kompania – Paweł Michaliszyn „Ryszard”; siedziba: brak danych;
        • 1 pluton – Florków, siedziba: Kosów,
        • 2 pluton – Kowalik, siedziba: Biały Potok,
        • 3 pluton – Bazan, siedziba: Słobudka Dziurżyńska;
      • samodzielne plutony:
        • 1 pluton – NN; siedziba: Słobódka Dziurżyńska,
        • 2 pluton – NN „Kalif”; siedziba: Jagielnica,
        • 3 pluton – Bolesław Lachman; siedziba: Czortków[37];
  • Obwód Kopyczyńce [kryptonim „Jagienka”, „49”, „Kobalt”]
    • Komendant – NN, NN, Roman Grodzicki (nazwisko okupacyjne) „Surma” (do marca 1944 r.);
    • oficer szkoleniowy – Strzelbicki;
    • referent WSK – Teresa Hankiewicz „Sosna”;
    • placówka w Husiatynie prowadząca akcję przerzutową za Zbrucz – Józef Kościelny;
    • Do końca 1943 r. w obwodzie Kopyczyńce zaprzysiężone były 484 osoby. Zorganizowane były w cztery kompanie. Brak szczegółowych danych[38];
  • Obwód Borszczów [kryptonim „Basia” „50” „Bazalt”]
    • Komendant – Wiktor Paskal „Sokrates”, Grzegorz Udowicz „Żuk”,
    • dowódca Kedywu – Jan Pryputeń „Wierzba”,
    • Do końca 1943 r. w obwodzie zaprzysiężonych było 756 żołnierzy skupionych w 5 kompaniach i jednym samodzielnym plutonie. Brak szczegółowych danych[39],
  • Obwód Zaleszczyki [kryptonim „Helena” „51” „Porfir”]
    • Komendant – Marian Rościcki „Boguta”, „Bohut”, Franciszek Frey „Wiktor” ;
    • referentka WSK – Lidia Dąbrowska „Sylwia”;
    • punkt przerzutowy do Rumuni w Zaleszczykach – Andrzej Urbański[40];
  • Obwód Buczacz (siedziba komendy Monasterzyska)
    • Komendant – Stanisław Ignatowicz „Stary”;
    • zastępca – Marcin Ugrewicz;
    • referentka WSK – Maria Hudyma „Alina Brzeska”;
    • zastępca – Lidia Braszkówna „Magda”; Wywiad – Paweł Hudyma „Gruby”;
    • W połowie 1943 roku w obwodzie zaprzysiężonych było 800 żołnierzy wchodzących w skład kompanii:
      • Buczacz – dowódca NN;
      • Monasterzyska – dowódca Stanisław Ugrewicz;
      • Kowalówka – dowódca podoficer Jan Jabłoński;
      • Petlikowice Stare – dowódca dr Tadeusz Trębacz;
      • Puźniki – dowódca Mieczysław Warunek „Janek”;
    • Oddziały Partyzanckie:
      • Oddział Partyzancki Jan Welce (okolice Huty Nowej) – z oddziałem współpracowali weterynarz Domański, dr Tadeusz Liśkiewicz oraz dr Trembacz;
      • Oddział Partyzancki Tadeusza Buchwalda (okolice Buczacza),
      • Oddział Partyzancki Jana Kuczery (Puźniki)
      • Oddział Partyzancki Edmunda [Edwarda] Niedźwieckiego (okolice Korościatyna) – po jednej z akcji oddział został otoczony przez Niemców w Korościatynie. Na rozkaz dowódcy żołnierze rozpoczęli odwrót w kierunku lasu, osłaniani przez Niedźwieckiego, który ostrzeliwał Niemców. Kiedy skończyła się amunicja popełnił samobójstwo[41].
  1. Inspektorat Tarnopol [kryptonim „Pasieki”, „Olszyna”, „35”, „Sokół”]. Na jego czele stali kolejno:
    • Edward Pisula „Tama” (do lipca 1942 roku);
    • Bronisław Żeglin „Ordon”, „Borowiec”, nazwisko okupacyjne Bronisław Prześlak (od sierpnia 1942 r.);
    • Bronisław Zawadzki „Soroka”, „Jurand”, nazwisko okupacyjne Antoni Rogala (od września 1942 r. do sierpnia 1943 r.);
    • Michał Bieńkowski „Andrzej”,
    • Bronisław Żeglin „Ordon”, „Borowiec”, nazwisko okupacyjne Bronisław Prześlak (według Piotra Woźniaka komendant inspektoratu od marca 1943);

Komendant Inspektoratu dysponował własnym sztabem, w skład którego wchodzili:

  • zastępca – Ignacy Ginalski „Zenon”;
  • dowódca Kedywu – Wiktor Rzeźnik „Giermek”,
  • zastępca – Aleksander Kułakowski „Rywal”;
  • oficer informacyjny – Adolf Kita „Robert”;
  • oficer kontrwywiadu – Edward Szlagor „Ryś”;
  • referentka WSK – Maria Łomnicka;
  • kapelan – bernardyn o. Kazimierz Klee (Kretowce koło Zbaraża);
  • kierownik łączności – Olga Żeglin „Weneda”;
  • maszynistka – Wiktoria Białówna „Wika”[42];

W skład inspektoratu wchodziły następujące obwody:

  • Obwód Tarnopol [kryptonim „Polniaszek”, „36”, „Jastrząb”]
    • Komendant – Ignacy Ginalski „Zenon” (od maja do lipca 1942 r.), Michał Bieńkowski „Andrzej” (od sierpnia 1942), Bogdan Kruszyński „Pomian” (od maja do 15 września 1943 r.), Wiktor Wolski (od 15 września 1943 r.);

Obsada komendy obwodu od 15 września 1943:

  • zastępca komendanta – Julian Berg „Wicher”;
  • adiutant – Feliks Młotkowski „Kurzawa”;
  • szef kancelarii – Feliks Mucha „As”;
  • wywiad – Franciszek Kawalerski „Tur”;
  • zastępca pocztu – Hubert Winiarski „Vis”;
  • dowódca Kedywu – Edward Szlagor „Ryś”;
  • kwatermistrz – Antoni Młynarz „Józiak”;
  • kapelan – Karol Trybalski (dominikanin) „Ursus”;
  • lekarz – ppor. dr Wojtkiewicz „Wojtuś”;
  • komendantka WSK – Janina Grabowska „Grab”;
  • łączniczki – Czesława Kiziuk-Szumska „Orlątko”, Emilia Zwolińska „Hellada”, Maria Żyła Górecka „Lenkija”;

W wrześniu 1943 roku struktury obwodu liczyły 1200 osób. Wchodziły one w skład następujących kompanii:

  • Miasto Tarnopol:
    • „Chrobry I” – dowódca Wojnarski „Waluś”
    • „Chrobry II” – dowódca Rudolf Kaniuk „Janusz”
    • „Chrobry II” – dowódca Adolf Kita „Robert”;
  • Mikulińce kompania – „Dwernicki” dowódca Jan Łopatyński lub Jan Wojnarski „Puer”; podoficer informacyjny Bronisław Piaskowski;
  • Janówka? kompania „Prądzyński” dowódca Jan Kościółek „Dawid”; zastępca Kazimierz Syrek „Bem” ;
    • pluton Draganówka dowódca Franciszek Golec;
    • pluton Poczapiniec dowódca Pałyga;
    • pluton Chodaczków dowódca Leon Gawłowski;
    • pluton Kabojki? dowódca Łucjan Widacki;
  • Chodaczków Wielki kompania „Sowiński” dowódca Zbigniew Lis „Zosik” a potem Kazimierz Wałęga (nauczyciel);
  • kompania Kokutowice Józef Paliwoda „Rywal”[43];
  • Skałat [kryptonim „Jagmin, „38”, „Krogulec”]:
    • Komendant- Wiktor Wolski „Wrzos”; Marceli Mydlik „Sygnaturka”; Mikołaj Niedzielczak; Florian Toporowski „Jeleń”,

We wrześniu 1943 r. w obwodzie zaprzysiężonych było 700 osób. Zorganizowano 4 kompanie oraz 3 samodzielne plutony. Udało się ustalić nazwiska jedynie trzech dowódców:

  • Kaczanówce – komendant Michał Gałeta
  • Grzymałowie – sierż. Konopnickinastępnie Stefan Wroński[44];
  • Obwód Trembowla [kryptonim „Zofia”, „39”, „Sęp”]:
    • Komendant – Kazimierz Krukowski „Sęp”;
    • zastępca – Jan Maceluch „Żuk”;
    • informacyjny oficer – Jan Liponoga, Piotr Jastrzębski;
    • szef WSOP – Jan Pauzner „Orzeł”;
    • dowódca Kedywu – Włodzimierz Malinowski;
    • kierowniczka łączności – Jadwiga Klisowska, Jadwiga Krukowska;
    • kapelan – Wacław Szetelnicki;

We wrześniu 1943 r. w obwodzie służyło 725 osób, przydzielonych do 5 kompanii i samodzielnego plutonu. Brak danych o dowódcach kompanii[45].

  • Zbaraż krypt. „Grażyna”, „37”, „Kruk”:
    • komendant – Wiktor Rzeźnik „Giermek”, Józef Kraśnicki „Godlewski”;
    • zastępca – Józef Supel „Mohort”, Józef Supel „Gryf”;
    • szefowa łączności – Eleonora Supel „Wiosna”;

We wrześniu 1943 roku w obwodzie służyło 800 osób skupionych w 6 kompaniach oraz jednym samodzielnym plutonie. Znane są nazwiska dowódców kompanii:

  • Maksymówce – Jan Horak „Gorczyca”;
  • Nowym Siole – Jan Kaczorowski;
  • Zbarażu – sierż. Kuźniar „Boruta”[46];
  1. Inspektorat Złoczów krypt. „Bryki” „Wład” „40” „Wilga”
    • Komendant – NN „Cięciwa”; Mieczysław Lipa „Wichura”;

Dysponował on własnym sztabem, w skład którego wchodzili:

  • zastępca – NN (od początku 1942 r. do 1943 r.); Michał Horwath „Kmicic” (jednocześnie komendant obwodu Złoczów);
  • adiutant – NN „Pigularz”;
  • oficer szkoleniowy – NN „Sebastian”;
  • referent WSK – Maria Hebdowska „Ludbor”, „Szląska”;
  • oficer łączności zewnętrznej – NN „Pancerz”; Edward Kisielewski,
  • łączność wewnętrzna – Stefania Buć „Oda”, „Irys”;
  • oficer informacyjny – N Kubicki „Popiel”;
  • oficer kontrwywiadu – NN „Mirek”;
  • oficer saperów – NN „Sebastian”; Mieczysław Lipa „Wichura”;
  • kapelan – Jan Cieński (proboszcz w Złoczowie, późniejszy tajny biskup);
  • inspektor WSOP – Michał Kiwała „Wiszeński”; NN „Cięciwa”[47];

W skład inspektoratu wchodziły następujące obwody:

  • Obwód Złoczów [kryptonim „Rawski” „Czajka” „41”]
    • Komendant – Piotr Szustrowski „Mohort”; Michał Horwath „Kmicic” (jednocześnie zastępca komendanta inspektoratu Złoczów);
    • zastępca – Mieczysław Obertyński „Miecz”;
    • oficer wywiadu – Antonii Pająk;
    • dowódca Kedywu – Józef Chrzanowski „Sokrates”;
    • Stan obwodu na dzień 1 października 1943 r. w obwodzie zaprzysiężonych było 1387 osób skupionych w 9 kompaniach.
      • 1 kompania – dowódca Michał Dąbrowski; siedziba: Złoczów,
      • 2 kompania – dowódca Ignacy Kruk; siedziba: Woroniaki
      • 3 kompania – dowódca starszy wachm. Kotowa; siedziba: miejscowość Folwarki
      • 4 kompania – dowódca Marcina Barabasz; siedziba: Wicyń
      • 5 kompania – dowódca Jan Mazurczak „Kot”; siedziba: Kondratów,
      • 6 kompania – dowódca NN ; siedziba: Krasne
      • 7 kompania – dowódca Kazimierz Klaub, sł. st. Gorbaczewski; siedziba: Kołtów
      • 8 kompania – dowódca Marcin Sierociuk; siedziba: Huta Pieniacka
      • 9 kompania- dowódca Stanisław Czeredarek „Rum”; siedziba: wieś Usznia,
    • Oddziały Partyzanckie:
      • Oddział Partyzancki o kryptonimie „Dąb” – danych dowódcy nie udało się ustalić;
      • Oddział Partyzancki [kryptonim „Gryf”] – dowódca Józef Grzybowski „Gryf”[48];
    • Obwód Zborów [kryptonim „Skrzetuski” „42” „Żuraw”]
      • Komendant – Marian Niżankowski;
      • zastępa – Michał Jarosz „Orzeł”;
      • adiutant – Wiktor Wenndorf „Wiktor”;
      • dowódca Kedywu – Kazimierz Argasiński;
      • referent WSK i służby kurierskiej – Janina Wajda-Fedorowicz „Jawa”;
      • szef sł. informacyjnej – Stanisław Turkiewicz „Wir”;
      • szef WSOP – Jan Kasprowicz „Dziadek”;
      • szef łączności – Paweł Krężel „Drucik”;
      • kierownik kancelarii – Janina Kokowska;
      • łączniczki – Emilia Niżankowska „Plater”, Bronisława Korzeniowska-Sławińska, Maria Kasprowicz;

Obwód liczył w 1943 roku ok. 1000 zaprzysiężonych skupionych w trzech kompaniach oraz dwóch samodzielnych plutonach.

  • kompania Zborów –Zbigniew Szynalski
  • kompania Trościaniec Wielki [kryptonim „Krzew”]
    • dowódca – Eugeniusz Maceluch,
    • zastępca – Stanisław Turkiewicz,
    • szef kompanii – Jan Sudal,
  • 1 pluton [kryptonim „Tarnina”] – dowódca Antoni Worobiec,
  • 2 pluton – dowódca Franciszek Półtorak „Danyła”,
  • 3 pluton – dowódca Józef Półtorak „Kłym”,
  • 4 pluton – dowódca Józef Półtorak „Kroczak”;
  • kompania Załoźce – dowódca Jerzy Pytlik,
  • samodzielny pluton Jezierna – dowódca Jan Dębicki „Junak”,
  • samodzielny pluton Pomorzany – dowódca Franciszek Michniewicz[49],
  • Obwód Brody [kryptonim „Puchacz”] (do maja 1943 r. w składzie okręgu Lwów)
    • Komendant – NN „Nowakowski”; Zdzisław Kinasiewicz „Todt” lub „Tor”;

W październiku 1943 r. w obwodzie zaprzysiężonych było 678 żołnierzy. Szczegółowych danych na temat obsady personalnej nie udało się ustalić[50].

  • Obwód Krasne [kryptonim „15”, „Kania”] (do kwietnia 1943 w składzie okręgu Lwów)
    • komendant – Józef Bosak lub Dąbek „Sosenka”
    • Szczegółowych danych na temat obsady personalnej obwodu nie udało się ustalić[51].

Akcja "Burza"

W związku z przekroczeniem w dniu 4 stycznia 1944 r. przedwojennej granicy polsko- radzieckiej przed oddziały Armii Czerwonej, komendant AK generał Tadeusz Komorowski „Bór” wydał rozkaz rozpoczęcia akcji „Burza” w okręgach wschodnich. 7 marca 1944 r. Komendant Okręgu AK Tarnopol płk. Franciszek Studziński wydał rozkaz rozpoczęcia akcji. Oddziały partyzanckie atakowały cofające się oddziały niemieckie i prowadziły akcje dywersyjne na liniach kolejowych, takie jak w dniach od 7 do 9 marca 1944 r., kiedy to dokonano dywersji na liniach kolejowych Tarnopol-Krasne oraz Brody-Potutory.[52].

Na początku kwietnia 1944 r. w wyniku działań ofensywnych Sowietów front ustabilizował się na linii rzeki Strypy, odcinając tym samym od reszty okręgu Inspektoraty Czortków i Tarnopol. 10 czerwca 1944 r. płk. Studziński wydał rozkaz wznowienia akcji „Burza”. W dniu 30 czerwca Komenda Obszaru we Lwowie wydała rozkaz przekształcający Okręg AK Tarnopol w podokręg. Jego komendantem mianowano kpt. Franciszka Garwola. Płk. Studziński został natomiast mianowany zastępcą komendanta Obszaru we Lwowie[53].

Zgodnie z otrzymanymi rozkazami na terenie podokręgu Tarnopol rozpoczęto odtwarzanie 12 DP AK w składzie 51 pp. AK i 52 pp. AK.  Na jej czele stanął Franciszek Garwol a  jego zastępcą mianowany został Zdzisław Kinasiewicz „Tor”.  W składzie zgrupowania znajdowały się 1 kompania 52 pp. AK pod dowództwem Mieczysława Lipca „Wichury” (ok. 100 osób) oraz 2 kompanii 51 pp. dowodzonej przez Zygfryda Szynalskiego „Tryk” (ok. 100 osób) .  Żołnierze 1/52 pp. przystąpili do akcji dnia 16 lipca 1944 r. Atakowali wycofujące się oddziały nieprzyjaciela, np. na drodze Zarwanica-Folwarki zniszczona  została niemiecka kolumna samochodowa. Żołnierze porucznika „Wichury” zaatakowali też stację kolejową w Złoczowie, którą utrzymali aż do nadejścia regularnych jednostek sowieckich. Po wkroczeniu bolszewików  „Wichura” nie ujawnił przynależności oddziału do AK, ale przedstawił go jako samodzielny oddział partyzancki, dzięki czemu zdołał uchronić swoich żołnierzy przed aresztowaniem i wywózką w głąb ZSRR.  2 kompania 51 pp. dowodzona przez por. „Tryka” prowadziła intensywne działania dywersyjne w rejonie Brzeżan, atakując wycofujące się jednostki niemieckie m.in. w rejonie Podwysokiego i Huciska. Kiedy Brzeżany zostały zajęte, oddziały AK oraz tamtejszej samoobrony dowodzonej przez Antoniego Fanderowskiego „Wan” zostały rozbrojone. Część żołnierzy skierowano do służby w batalionach niszczycielskich, część wcielono do Armii Berlinga, a niektórych, zwłaszcza oficerów, aresztowano i wywieziono do obozów. Jedynie nieliczni zdołali uratować się przed pojmaniem i po zakończeniu wojny wyjechali do Polski. Wśród nich był Franciszek Garwol, dowódca 12 DP AK[54].

Akcja „Burza” nie spełniła jednak oczekiwań. Wynikało to z kilku przyczyn, do najważniejszych należą brak odpowiedniego uzbrojenia żołnierzy Armii Krajowej oraz z niemożności podjęcia walki z oddziałami niemieckimi, co spowodowane było ciągłymi ataki UPA, a co za tym idzie – koncentracja sił na obronie ludności cywilnej. Warunki panujące na terenie ziemi tarnopolskiej spowodowały zatem, że realizacja założeń planu „Burza” była niemożliwa.

Zajęcie Tarnopolszczyzny przez jednostki Armii Czerwonej spowodowało rozbicie struktur AK na tym terenie. Z jednej strony trwały aresztowania żołnierzy AK przez NKWD z drugiej zaś trwała mobilizacja wszystkich zdolnych do noszenia broni Polaków w wieku od 18-50 lat do Armii Berlinga. Wielu żołnierzy AK zgłaszało się do Armii Berlinga pragnąc z jednej strony walczyć z Niemcami, z drugiej zaś mając do wyboru wywózkę na Sybir lub służbę u Berlinga, wybierali to drugie. Byli też i tacy, którzy podejmowali służbę w tzw. „Istriebitielnych Batalionach” zajmujących się zwalczaniem UPA i ochroną ludności cywilnej. Mimo trudnej sytuacji pozostali na tym terenie oficerowie i żołnierze AK postanowili wznowić działalność konspiracyjną. Działania te rozpoczęli Piotr Woźniak „Wir”, szef II oddziału w komendzie Okręgu AK w Tarnopolu oraz Wiktor Wolski „Wrzos”, komendant Obwodu Tarnopol AK.  Zdołali oni uruchomić w mieście punkt konspiracyjny w którym drukowano odezwy i ulotki przekazujące informacje o wydarzeniach o których nie mówiły oficjalne sowieckie środki przekazu. W Tarnopolu ukazywał się „Informator”. Polska prasa konspiracyjna ukazywała się również w Zbarażu („Polak Kresowy”; ukazywał się później na Śląsku, aż do 1946 r.) oraz Czortkowie („Ekspres Podolski”, „Strażnica Kresowa”; wydawane były po ekspatriacji na Dolnym Śląsku aż do 1946 r., wydawcą był Józef Opacki)[55].

W październiku 1944 r. do Tarnopola dotarł Bronisław Zawadzki „Soroka”. Został on mianowany komendantem Okręgu Tarnopolskiego Organizacji „NIE”. Nowa organizacja nastawiona była nie na prowadzenie walki zbrojnej, ale przede wszystkim na działania propagandowe. W jej skład weszli byli żołnierze AK pozostali jeszcze na tym terenie, którzy jak liczono nie zostali jeszcze rozpracowani przez NKGB. Niestety były to złudzenia. Sowiecka bezpieka dysponowała szczegółowymi informacjami dzięki swoim konfidentom w szeregach organizacji. W grudniu 1944 r. w lokalu konspiracyjnym przy ulicy Wertepnej w Tarnopolu został aresztowany „Soroka”[56]. Jak się później okazało umożliwiła to zdrada Ludwika Sawickiego, żołnierza AK, bliskiego współpracownika Wiktora Wolskiego z czasów niemieckiej okupacji. Przez Tarnopolszczyznę na przełomie 1944/1945 r. przetoczyła się fala aresztowań, których ofiarą padli żołnierze Armii Krajowej. Próby odtworzenia organizacji podejmował Bronisław Żeglin, jednak zakończyły się one niepowodzeniem. Na tym terenie pozostali jedynie pojedynczy ukrywający się żołnierze oraz  kilka łączniczek. Terror sowiecki oraz terror UPA spowodował, że z tych terenów masowo wyjeżdżali Polacy. Wśród nich byli także byli żołnierze AK. Jedyny pozostały na wolności oficer z Komendy Okręgu AK Tarnopol, Piotr Woźniak, przebywający we Lwowie, próbował wprawdzie jeszcze odtworzyć siatkę konspiracyjną, jednak zagrożony aresztowaniem zdecydował się wyjechać do Polski. Aresztowany na przejściu granicznym w Medyce, zdołał jeszcze raz uciec swoim oprawcom. Woźniak dotarł do Przemyśla, gdzie za pośrednictwem profesora tarnopolskiego II gimnazjum Wajdy, byłego oficera AK, nawiązał łączność z działającymi tutaj strukturami konspiracji. Na tym terenie działał oddział partyzancki w skład, którego wchodzili m.in. żołnierze okręgu AK Tarnopol. Piotr Woźniak został mianowany jego dowódcą. Szefem oddziału był starszy sierżant 54 pp. Zieliński „Jastrząb”, który zdołał uciec z Tarnopola w styczniu 1945 r. tuż przed aresztowaniem. Ponieważ pracował jako kasjer na dworcu w Tarnopolu zabrał znajdujące się tam pieniądze, które posłużyły później do utrzymania oddziału. Początkowo oddział działający na terenie powiatów Przemyśl i Jarosław składał się z trzech plutonów którymi dowodzili: Jan Kaszuba „Kajko”; NN „Prut”; NN „Okoń”. Na początku maja 1945 r. liczba żołnierzy wzrosła do kilkuset. Oddział dowodzony przez Woźniaka został rozwiązany na początku 1945 r., kiedy było już wiadomo, że nie ma szans powrotu w rodzinne strony. Jego członkowie wyjechali na Ziemie Zachodnie, aby próbować zacząć nowe życie[57]. Ich dowódca, Piotr Woźniak pozostał w konspiracji obejmując stanowisko  komendanta okręgu Rzeszowskiego Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Woźniak ujawnił się 24 kwietnia 1947 roku. Niestety aresztowany w 1949 r. i skazany na karę śmierci karę zmieniono na więzienie. Na wolność wyszedł po 1956 roku[58]. Żołnierze AK działali również w strukturach eksterytorialnego okręgu AK-NIE-WIN Tarnopol krypt. BBSI, Karkonosze. Został on utworzony w październiku 1945 r. Utworzyli go byli oficerowie Okręgu AK Tarnopol. Jego komendantem został Bronisław Żeglin „Ordon”.  W lutym 1946 r. został on podporządkowany komendantowi WIN płk. Franciszkowi Niepokólczyckiemu. Mimo tej podległości okręg działał pod szyldem AK, a nie WIN. Obejmował on tereny województwa wrocławskiego, śląsko-dąbrowskiego oraz okolice Zielonej Góry. W skład eksterytorialnego okręgu Tarnopol wchodziły rejony:

„Kolumna” – obejmował okolice Kłodzka; „Litwa” – obejmował ośrodki: Lubań, Lwówek, Legnica, Żary; „Obóz” – obejmował ośrodki: Oława, Brzeg, Opole[59].

Według autorów „Atlasu Polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956” poszczególne siatki tworzyło nie więcej niż kilkudziesięciu ludzi, byłych żołnierzy AK z Tarnopolszczyzny, którzy osiedli po repatriacji na terenie Polski południowo-zachodniej. Struktury okręgu były bardzo słabe, w terenie można było zmobilizować zaledwie 150-200 ludzi. Członkowie okręgu koncentrowali się przede wszystkim na działalności wywiadowczej, propagandowej, legalizacji, zbieraniu broni wykorzystywanej przede wszystkim do celów szkoleniowych i walki z bandytyzmem. Przeprowadzono również nieliczne akcje zbrojne skierowane przeciwko przedstawicielom władz komunistycznych lub żołnierzom Armii Czerwonej. Okręg został rozbity w wyniku operacji prowadzonej przez UB od sierpnia do października 1946 roku. Aresztowano wówczas ok. 50-ciu żołnierzy z Żeglinem na czele, przejęto archiwa oraz sprzęt drukarski. Pozostali członkowie siatki ujawnili się podczas amnestii wiosną 1947 roku[60].

Upamiętnienia
  • Tablica upamiętniająca Obrońców Lwowa i Małopolski Wschodniej z lat 1918-1920 i 1939-1944- Kościół Parafialny Matki Bożej Wspomożenia Wiernych w Kluczborku
  • Tablice upamiętniające żołnierzy Armii Krajowej Obwodu Buczacz, ich komendanta Stanisława Ignatowicza, oraz poległych i pomordowanych przez UPA w latach 1939-1945 na ziemi powiatu buczackiego w miejscowościach: Barysz, Jazłowiec, Korościatyn, Monasterzyska, Pużniki i Uście Zielone- Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu;
  • Tablica upamiętniająca żołnierzy samoobrony oraz AK z Kowalówki, Dobrowód, Sawałusek w woj. tarnopolskim
  • Tablica pamiątkowa upamiętniająca członków Tajnej Organizacji Harcerskiej (ZWZ) 1939-1940 pomordowanych i zamęczonych w łagrach sowieckich, Bazylika na Jasnej Górze w Częstochowie;
  • Tablice dedykowane kapelanom okręgów wschodnich AK oraz żołnierzom samoobrony ziem południowo-wschodnich, będące częścią Panteonu Narodowego Żołnierzy AK, wykonane według projektu Wiesława Śniadeckiego, przechowywane w Muzeum Armii Krajowej i w Panteonie Narodowym w kościele pw. św. Królowej Jadwigi w Krakowie.
Przypisy

[1] A. Zapalec, Ziemia Tarnopolska w okresie pierwszej okupacji sowieckiej (1939-1941), Kraków 2006, s. 19-26; G. Mazur, Okręg Tarnopol Armii Krajowej, [w:] Armia Krajowa Rozwój Organizacyjny, redakcja naukowa Krzysztof Komorowski, Warszawa 1996, s. 302.

[2] A. Zapalec, Ziemia Tarnopolska…, s.207; G. Mazur, Okręg Tarnopol…, s. 303; J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol, Kraków 1996, s. 115; http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html dostęp 21.07.2021.

[3]  Armia Krajowa w dokumentach (1939-1945), t. 6 : uzupełnienia,  red. nauk. Halina Czarnocka et al, Wrocław 1991, s. 51.

[4] Polskie podziemie 1939-1941, t. I : Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów redakcja naukowa Zuzanna Gajowniczek et al, Warszawa 1998, s. 61-63.

[5] A. Zapalec, Ziemia Tarnopolska…, s.205-209.

[6] J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 146; R. Wnuk, „Za pierwszego Sowieta” : polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczpospolitej (wrzesień 1939-czerwiec 1941 ), Warszawa 2007, s. 156-159.

[7] R. Wnuk, „Za pierwszego Sowieta”…, s. 138-139.

[8] Młotecki P., Powstanie w Czortkowie, „Karta”, 1991, nr 5, s. 28-42; Polskie podziemie 1939-1941, t. II : Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów redakcja naukowa Zuzanna Gajowniczek i inni, Warszawa 1998, s. 1118-1123.

[9] CDCN, Archiwum Tarnopolskie Czesława Blicharskiego, P. Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski, sygn. akc. 1320/5/5, k. 54; G. Mazur,  Obszar Lwowski ZWZ- AK – szkic z dziejów [w:] Żołnierze Armii Krajowej na Kresach Wschodnich podczas II wojny światowej : historia : pamięć : polityka redakcja Olgierd Grott, Adam Perłakowski, Kraków 2021 s. 35.

[10] BJ, sekcja rękopisów, sygn. przyb. 9/85, P. Woźniak, Z niw i ugorów mego życia, t. II, k. 132; Armia Krajowa w dokumentach (1939-1945), t. 2 : czerwiec 1941- kwiecień 1943,  red. nauk. Halina Czarnocka et al, Wrocław 1991, s. 470;  J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 117-118.

[11] K. Krajewski, Na straconych posterunkach : Armia Krajowa na kresach wschodnich II Rzeczpospolitej, Kraków 2015, s. 32-33.

[12] CDCN, Archiwum Tarnopolskie Czesława Blicharskiego, sygn. akc. 5/2, Relacja z działalności AK na terenie Powiatu Zborowskiego Okręg Tarnopol, prowadzonej w latach 1941-1944, spisana przez b. komendanta obwodu  kpt. AK Mariana Niżankowskiego, kryptonim obwodu Żuraw, k. 3.

[13] K. Krajewski, Na straconych posterunkach…, s. 533;  G. Mazur, Okręg Tarnopol…, s. 305;  J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 128.

[14] Wachlarz : monografia wydzielonej organizacji dywersyjnej Armii Krajowej  (wrzesień 1941- marzec 1943), Warszawa 1990. s. 343-347.

[15] P. Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski…, k. 84;

[16] G. Mazur, Okręg Tarnopol…, s.306.

[17] CDCN, Archiwum Tarnopolskie Czesława Blicharskiego, sygn. akc. 5/2, J. Cisek, Wspomnienia z działalności Armii Krajowej na terenie powiatu Brzeżany województwa tarnopolskiego, k. 34-35.

[18] J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s 223.

[19] Tamże, s. 223.

[20] G. Mazur, Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ- AK, Warszawa 1987, s. 257; G. Mazur, J. Węgierski, Lwowska konspiracja narodowa i katolicka, Kraków, 2003, s. 90-91.

[21] J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s 122-123; Z. Bereszyński, Przeciw dwóm okupantom. Stanisława Runiewicz ps. „Kalina” –  komendantka Wojskowej Służby Kobiet w Okręgu Tarnopolskim Armii Krajowej i eksterytorialnym Okręgu Tarnopolskim Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”  [w:] Kobiety na Kresach na przełomie XIX i XX wieku  pod red. nauk. Adriany Dawid i Joanny Lusek, Opole-Warszawa-Bytom 2016, s. 288-289; J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s 122-123

[22] P. Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski…, k. 85-95.

[23] J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 136

[24] Komenda Okręgu Tarnopol http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021); W. J. Wiąk, Struktura Armii Krajowej (1939-1944), Warszawa 2003, s. 260.

[25] Komenda Okręgu Tarnopol http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021); G. Mazur,  Obszar Lwowski ZWZ- AK… , s. 45.

[26] Komenda Okręgu Tarnopol http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021); BJ, sekcja rękopisów, sygn. przyb. 9/85, P. Woźniak, Z niw i ugorów…, t. II, k. 169;

[27] W. J. Wiąk, Struktura…, s. 261.

[28] Komenda Okręgu Tarnopol http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021); J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 125-126.

[29] Komenda Okręgu Tarnopol http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021);

[30] W. J. Wiąk, Struktura…, s. 261.

[31] . Tamże, s. 262.

[32] J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 134-138.

[33] Inspektorat Brzeżany http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html dostęp 21.10.2021

[34] J. Cisek, Wspomnienia…, k. 4-6, 8-10;

[35] Obwód Podhajce http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.10.2021); J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 210-211;

[36] CDCN, Archiwum Tarnopolskie Czesława Blicharskiego, sygn. akc. 5/2, Relacja Stanisława Czarnieckiego dot. Inspektoratu Czortków, k. 5-6; CDCN, Papiery Jerzego Węgierskiego, sygn. 1551(2), relacja Janiny Sawickiej dot. Inspektoratu Czortków, k. 17.

[37]  Relacja Stanisława Czarnieckiego…, k. 7-8.

[38]  Relacja Stanisława Czarnieckiego…,, k. 9.

[39] Tamże, k.10.

[40]  Tamże…, k. 11 .

[41] CDCN, Papiery Jerzego Węgierskiego, sygn.. 1551(2) Stanisław Czarniecki, Organizacja Inspektoratu Czortków, k. 3-5;   J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s.226-229;

[42] Inspektorat Tarnopol http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.10.2021); W. J. Wiąk, Struktura organizacyjna…, s. 263.

[43] P. Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski…, k. 104-105 ; W. J. Wiąk, Struktura organizacyjna…, s. 263-264.

[44] G. Mazur, Obszar Lwowski ZWZ-AK, s. 46; Obwód AK Skałat http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021).

[45] P. Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski…, k. 115.

[46] Obwód AK Zbaraż http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021); W. J. Wiąk, Struktura organizacyjna…, s. 264.

[47] Inspektorat Złoczów http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021);  W. J. Wiąk, Struktura organizacyjna…, s. 265;

[48] W. J. Wiąk, Struktura organizacyjna…, s. 265-266;

[49] CDCN, Archiwum Tarnopolskie Czesława Blicharskiego, sygn. akc. 5/2, Relacja z działalności AK na terenie Powiatu Zborowskiego…, k. 1-2.

[50] G. Mazur, J. Węgierski, Lwowska konspiracja narodowa…, s. 92; J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 190.

[51] P. Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski…, k. 149; Obwód Krasne http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (dostęp 21.07.2021)

[52] D. Markowski, Płonące kresy : operacja „Burza” na Kresach Wschodnich II  Rzeczpospolitej, Warszawa 2008, s. 187-188.

[53]  G. Mazur, Okręg Tarnopol Armii  Krajowej…, s. 311.

[54] G. Mazur, J. Węgierski, Konspiracja Lwowska 1939-1944 : słownik biograficzny, Kraków 1997, s. 68; J. Węgierski,     Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 255-258.

[55] J. Węgierski, Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol…, s. 269-270;

[56] P. Woźniak, Z niw i ugorów…, k. 224; Bronisław Zawadzki http://www.dws-xip.pl/PW/bio/z10c.html (dostęp 21.07.2021)

[57] P. Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski…, k. 291-299

[58] https://naszemiasto.pl/bytomski-rok-piotra-wozniaka/ar/c1-4481696 (dostęp 21.07.2021)

[59] Wnuk R., Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956, Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa-Lublin 2007, s. 502.

[60] Tamże.

Bibliografia

Archiwalia

Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego:

Archiwum Tarnopolskie Czesława Blicharskiego

Teczka – Okręg AK Tarnopol (wycinki prasowe i relacje byłych żołnierzy AK), sygn. akc. 5/2.

Piotr Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski, sygn. akc. 1320/5/5.

CDCN, Papiery Jerzego Węgierskiego, sygn.. 1551(2)- relacje

Biblioteka Jagiellońska- sekcja rękopisów:

BJ, sekcja rękopisów, sygn. przyb. 9/85, P. Woźniak, Z niw i ugorów mego życia, t. 2

Źródła drukowane:

Armia Krajowa w dokumentach (1939-1945), t. 2 : czerwiec 1941- kwiecień 1943,  red. nauk. Halina Czarnocka et al, Wrocław 1991.

Armia Krajowa w dokumentach (1939-1945), t. 6 : uzupełnienia,  red. nauk. Halina Czarnocka et al, Wrocław 1991.

Polskie podziemie 1939-1941, t. 1-2 : Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów redakcja naukowa Zuzanna Gajowniczek i inni, Warszawa 1998.

Literatura przedmiotu

Bereszczyński Z., Przeciwko dwóm okupantom: Stanisława Runiewicz ps. “Kalina” – komendantka Wojskowej Służby Kobiet w Okręgu Tarnopolskim Armii Krajowej i eksterytorialnym Okręgu Tarnopolskim Zrzeszenia “Wolność i Niezawisłość”, [w:] Kobiety na Kresach na przełomie XIX i XX wieku, red. nauk. A. Dawid, J. Lusek, Opole-Warszawa-Bytom 2016, s. 287-296.

Chlebowski C., Wachlarz. Monografia wydzielonej organizacji dywersyjnej Armii Krajowej wrzesień 1941 – marzec 1943, Warszawa 1987.

Czarnowski Z., Opowieść o dwóch ziemiach mieszkańców Pyrzan, Witnica 1991.

Komoński E., W obronie przed Ukraińcami : działania Polaków na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w latach w latach 1943-1944 wobec polityki eksterminacyjnej nacjonalistów ukraińskich, Toruń 2013.

Krajewski K., Na straconych posterunkach: Armia Krajowa na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej, Kraków 2015.

Goniowski J., Armia Krajowa w Wicyniu – tarnopolskiej wsi, Kraków 1998.

Markowski D., Płonące Kresy : operacja “Burza” na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej,  Warszawa 2008.Mazur G., Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939-1945, Warszawa 1987.

Mazur G., Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939-1945, Warszawa 1987.

Mazur G., Węgierski J., Konspiracja Lwowska 1939-1944 : słownik biograficzny, Kraków 1997.

Mazur G., Węgierski J., Lwowska konspiracja narodowa i katolicka, Kraków, 2003.

Mazur G., Okręg Tarnopol Armii Krajowej, [w:] Armia Krajowa Rozwój Organizacyjny, redakcja naukowa Krzysztof Komorowski, Warszawa 1996, s. 302-314.

Młotecki P., Powstanie w Czortkowie, „Karta”, 1991, nr 5, s. 28-42.

Węgierski J., Armia Krajowa w Okręgach Stanisławów i Tarnopol, Kraków 1996.

Wiąk W. J., Struktura organizacyjna Armii Krajowej 1939-1944, Warszawa 2003.

Wnuk R., Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956, Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa-Lublin 2007.

Wnuk R., Za pierwszego Sowieta. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007.

Worobiec A., Konspiracja wojskowa we wsi Trościaniec Wielki w okresie od sierpnia 1941 do kwietnia 1944, Zbąszynek 2000.

Zapalec A., Ziemia tarnopolska w okresie pierwszej okupacji sowieckiej (1939-1941), Kraków 2006.

Netografia:

Okręg Tarnopol ZWZ- AK http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (21.07.2021)

Surdej M., Okręg AK Tarnopol, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/polskie-wojsko/62823,Okreg-AK-Tarnopol.html (dostęp 21.07.2021)

https://www.miejscapamiecinarodowej.pl/index.php/nowosci (dostęp 21.07.2021)

Archiwalia

Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego:

Archiwum Tarnopolskie Czesława Blicharskiego

Teczka – Okręg AK Tarnopol (wycinki prasowe i relacje byłych żołnierzy AK), sygn. akc. 5/2.

Piotr Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski, sygn. akc. 1320/5/5.

CDCN, Papiery Jerzego Węgierskiego, sygn.. 1551(2)- relacje

Biblioteka Jagiellońska- sekcja rękopisów:

BJ, sekcja rękopisów, sygn. przyb. 9/85, P. Woźniak, Z niw i ugorów mego życia, t. II

Źródła drukowane:

Armia Krajowa w dokumentach (1939-1945), t. 2 : czerwiec 1941- kwiecień 1943,  red. nauk. Halina Czarnocka et al, Wrocław 1991.

Armia Krajowa w dokumentach (1939-1945), t. 6 : uzupełnienia,  red. nauk. Halina Czarnocka et al, Wrocław 1991.

Polskie podziemie 1939-1941, t. 1-2 : Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów redakcja naukowa Zuzanna Gajowniczek i inni, Warszawa 1998.

Literatura przedmiotu

Bereszczyński Z., Przeciwko dwóm okupantom: Stanisława Runiewicz ps. “Kalina” – komendantka Wojskowej Służby Kobiet w Okręgu Tarnopolskim Armii Krajowej i eksterytorialnym Okręgu Tarnopolskim Zrzeszenia “Wolność i Niezawisłość”, [w:] Kobiety na Kresach na przełomie XIX i XX wieku, red. nauk. A. Dawid, J. Lusek, Opole-Warszawa-Bytom 2016, s. 287-296.

Chlebowski C., Wachlarz. Monografia wydzielonej organizacji dywersyjnej Armii Krajowej wrzesień 1941 – marzec 1943, Warszawa 1987.

Czarnowski Z., Opowieść o dwóch ziemiach mieszkańców Pyrzan, Witnica 1991.

Komoński E., W obronie przed Ukraińcami : działania Polaków na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w latach w latach 1943-1944 wobec polityki eksterminacyjnej nacjonalistów ukraińskich, Toruń 2013.

Krajewski K., Na straconych posterunkach: Armia Krajowa na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej, Kraków 2015.

Goniowski J., Armia Krajowa w Wicyniu – tarnopolskiej wsi, Kraków 1998.

Markowski D., Płonące Kresy : operacja “Burza” na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej,  Warszawa 2008.Mazur G., Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939-1945, Warszawa 1987.

Mazur G., Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939-1945, Warszawa 1987.

Mazur G., Węgierski J., Konspiracja Lwowska 1939-1944 : słownik biograficzny, Kraków 1997.

Mazur G., Węgierski J., Lwowska konspiracja narodowa i katolicka, Kraków, 2003.

Mazur G., Okręg Tarnopol Armii Krajowej, [w:] Armia Krajowa Rozwój Organizacyjny, redakcja naukowa Krzysztof Komorowski, Warszawa 1996, s. 302-314.

Młotecki P., Powstanie w Czortkowie, „Karta”, 1991, nr 5, s. 28-42.

Węgierski J., Armia Krajowa w Okręgach Stanisławów i Tarnopol, Kraków 1996.

Wiąk W. J., Struktura organizacyjna Armii Krajowej 1939-1944, Warszawa 2003.

Wnuk R., Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956, Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa-Lublin 2007.

Wnuk R., Za pierwszego Sowieta. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007.

Worobiec A., Konspiracja wojskowa we wsi Trościaniec Wielki w okresie od sierpnia 1941 do kwietnia 1944, Zbąszynek 2000.

Zapalec A., Ziemia tarnopolska w okresie pierwszej okupacji sowieckiej (1939-1941), Kraków 2006.

Netografia:

Okręg Tarnopol ZWZ- AK http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (21.07.2021)

Surdej M., Okręg AK Tarnopol, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/polskie-wojsko/62823,Okreg-AK-Tarnopol.html (dostęp 21.07.2021)

https://www.miejscapamiecinarodowej.pl/index.php/nowosci (dostęp 21.07.2021)

Archiwalia

Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego:

Archiwum Tarnopolskie Czesława Blicharskiego

Teczka – Okręg AK Tarnopol (wycinki prasowe i relacje byłych żołnierzy AK), sygn. akc. 5/2.

Piotr Woźniak, Armia Krajowa Okręg Tarnopolski, sygn. akc. 1320/5/5.

CDCN, Papiery Jerzego Węgierskiego, sygn.. 1551(2)- relacje

Biblioteka Jagiellońska- sekcja rękopisów:

BJ, sekcja rękopisów, sygn. przyb. 9/85, P. Woźniak, Z niw i ugorów mego życia, t. II

Źródła drukowane:

Armia Krajowa w dokumentach (1939-1945), t. 2 : czerwiec 1941- kwiecień 1943,  red. nauk. Halina Czarnocka et al, Wrocław 1991.

Armia Krajowa w dokumentach (1939-1945), t. 6 : uzupełnienia,  red. nauk. Halina Czarnocka et al, Wrocław 1991.

Polskie podziemie 1939-1941, t. 1-2 : Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów redakcja naukowa Zuzanna Gajowniczek i inni, Warszawa 1998.

Literatura przedmiotu

Bereszczyński Z., Przeciwko dwóm okupantom: Stanisława Runiewicz ps. “Kalina” – komendantka Wojskowej Służby Kobiet w Okręgu Tarnopolskim Armii Krajowej i eksterytorialnym Okręgu Tarnopolskim Zrzeszenia “Wolność i Niezawisłość”, [w:] Kobiety na Kresach na przełomie XIX i XX wieku, red. nauk. A. Dawid, J. Lusek, Opole-Warszawa-Bytom 2016, s. 287-296.

Chlebowski C., Wachlarz. Monografia wydzielonej organizacji dywersyjnej Armii Krajowej wrzesień 1941 – marzec 1943, Warszawa 1987.

Czarnowski Z., Opowieść o dwóch ziemiach mieszkańców Pyrzan, Witnica 1991.

Komoński E., W obronie przed Ukraińcami : działania Polaków na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w latach w latach 1943-1944 wobec polityki eksterminacyjnej nacjonalistów ukraińskich, Toruń 2013.

Krajewski K., Na straconych posterunkach: Armia Krajowa na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej, Kraków 2015.

Goniowski J., Armia Krajowa w Wicyniu – tarnopolskiej wsi, Kraków 1998.

Markowski D., Płonące Kresy : operacja “Burza” na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej,  Warszawa 2008.Mazur G., Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939-1945, Warszawa 1987.

Mazur G., Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939-1945, Warszawa 1987.

Mazur G., Węgierski J., Konspiracja Lwowska 1939-1944 : słownik biograficzny, Kraków 1997.

Mazur G., Węgierski J., Lwowska konspiracja narodowa i katolicka, Kraków, 2003.

Mazur G., Okręg Tarnopol Armii Krajowej, [w:] Armia Krajowa Rozwój Organizacyjny, redakcja naukowa Krzysztof Komorowski, Warszawa 1996, s. 302-314.

Młotecki P., Powstanie w Czortkowie, „Karta”, 1991, nr 5, s. 28-42.

Węgierski J., Armia Krajowa w Okręgach Stanisławów i Tarnopol, Kraków 1996.

Wiąk W. J., Struktura organizacyjna Armii Krajowej 1939-1944, Warszawa 2003.

Wnuk R., Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956, Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa-Lublin 2007.

Wnuk R., Za pierwszego Sowieta. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007.

Worobiec A., Konspiracja wojskowa we wsi Trościaniec Wielki w okresie od sierpnia 1941 do kwietnia 1944, Zbąszynek 2000.

Zapalec A., Ziemia tarnopolska w okresie pierwszej okupacji sowieckiej (1939-1941), Kraków 2006.

Netografia:

Okręg Tarnopol ZWZ- AK http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2063.html (21.07.2021)

Surdej M., Okręg AK Tarnopol, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/polskie-wojsko/62823,Okreg-AK-Tarnopol.html (dostęp 21.07.2021)

https://www.miejscapamiecinarodowej.pl/index.php/nowosci (dostęp 21.07.2021)

Okręg Tarnopol

Podział okręgu