Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 r. zmienił sytuację Polski. Od tego czasu tereny okupowanej Rzeczpospolitej znalazły się pod władzą tylko jednego z dotychczasowych agresorów – III Rzeszy. Zgodnie z tworzonymi przez polskie struktury konspiracyjne planami w momencie załamania się Niemiec na froncie wschodnim miało na terenach okupowanej Polski wybuchnąć powstanie powszechne. Potrzebą chwili stało się zbudowanie struktury do przeprowadzania akcji dywersyjnych na liniach komunikacyjnych nieprzyjaciela. Akcje te miały opóźnić przybycie regularnych jednostek Wehrmachtu z frontu wschodniego do tłumienia polskiego powstania. Dodatkowo klęska poniesiona przez Armię Czerwoną i jej odwrót na wschód spowodowały, że Stalin zaczął naciskać na aliantów, aby ci udzielili pomocy militarnej Związkowi Sowieckiemu (ZSRS). W ówczesnych realiach politycznych i militarnych otwarcie drugiego frontu było niemożliwe. Jedyną formą realnego wsparcia dla Moskwy stawały się działania dywersyjne, wymierzone w niemieckie linie komunikacyjne. Tego zadania mogli podjąć się jedynie Polacy. W związku z tym Anglicy rozpoczęli rozmowy z Naczelnym Wodzem gen. Władysławem Sikorskim o tym, aby polskie podziemie rozpoczęło działania dywersyjne na tyłach frontu wschodniego. Wydzieloną w tym celu organizację dywersyjną Armii Krajowej powołano prawdopodobnie na przełomie lipca i sierpnia 1941 r., nadając jej kryptonim „Wachlarz”, strona brytyjska natomiast nadała jej kryptonim „Big Scheme”[i].

[i] J. Tebinka, A. Zapalec, Polska w brytyjskiej strategii wspierania ruchu oporu. Historia Sekcji Polskiej Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE), Warszawa 2021, s. 217.

Pierwszym komendantem nowo powstałej organizacji był ppłk Jan Włodarkiewicz. Funkcję jego zastępcy oraz szefa sztabu pełnił mjr Remigiusz Grocholski ps. „Doktor”. Po śmierci Włodarkiewicza w marcu 1942 r. lski objął stanowisko komendanta „Wachlarza”, funkcję szefa sztabu powierzono natomiast por. Stefanowi Rychterowi ps. „Dan”, dotychczasowemu komendantowi Związku Odwetu Okręgu Kraków AK, awansowanemu wówczas do stopnia kapitana. Śmierć Włodarkiewicza była nagła i budziła wiele wątpliwości. Podpułkownik udał się z Warszawy na inspekcję I Odcinka, jednak po kilku dniach do stolicy nadeszła wiadomość o jego zgonie. Według niepotwierdzonych relacji przebywał on we Lwowie nie tylko jako komendant „Wachlarza”, lecz także w celu prowadzenia rozmów politycznych z udziałem przedwojennych polskich polityków oraz życzliwie nastawionych wobec Polski działaczy ukraińskich. Gdy nie stawił się na umówione spotkanie, kontrwywiad podjął działania sprawdzające. Po ustaleniu, że mieszkanie, w którym miał przebywać, nie znajduje się pod niemiecką obserwacją, żołnierze ZWZ dokonali wejścia do lokalu. Znaleźli tam ciało Włodarkiewicza; na stole stała szklanka z niedopitą herbatą[i].

Zmiana na stanowisku komendanta sprawiła, że w działalności „Wachlarza” na pierwszy plan wysunęła się bieżąca akcja dywersyjna, której Grocholski był zdecydowanym zwolennikiem. W miarę upływu czasu dywersja zyskała charakter priorytetowy. Zgodnie z wytycznymi organizacja koncentrowała się przede wszystkim na atakach na niemieckie linie komunikacyjne na tyłach frontu wschodniego. W drugiej kolejności planowano uderzenia na magazyny wojskowe zawierające amunicję, żywność oraz inne zaopatrzenie. Zakładano również możliwość przeprowadzania, w sprzyjających okolicznościach, akcji przeciwko mniejszym patrolom i placówkom nieprzyjaciela[ii].

Podstawową jednostką taktyczną organizacji były patrole dywersyjne w składzie 1+4 lub 1+6 żołnierzy. W skład organizacji weszli dotychczasowi członkowie organizacji konspiracyjnych „Brochwicz” oraz Tajna Armia Polska. Wśród członków „Wachlarza” szczególnie dużo było żołnierzy i oficerów Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP) i Flotylli Pińskiej[iii]. Miało to istotne znaczenie, ponieważ żołnierze ci, stacjonujący przed wybuchem II wojny światowej na Kresach Wschodnich, doskonale znali teren przyszłych działań. Wraz z rozwojem organizacji planowano uzupełniać kadrę poprzez włączenie miejscowej młodzieży, której szkolenie dywersyjne miało odbywać się na bieżąco w ramach poszczególnych patroli. Próby nawiązania współpracy z istniejącymi – jak początkowo sądzono – na tym obszarze strukturami konspiracyjnymi zakończyły się niepowodzeniem. Okazało się, że zostały one rozbite przez NKWD, a polska ludność, sterroryzowana przez nowego okupanta oraz przez nacjonalistów litewskich, ukraińskich i białoruskich, nie była w stanie udzielić skutecznego wsparcia patrolom „Wachlarza”, przybywającym z Polski centralnej[iv]. W tej sytuacji komendant organizacji podjął decyzję, aby zaangażować do współpracy właścicieli lub dyrektorów firm, które pod nadzorem Organizacji Todta[v] prowadziły różnego rodzaju prace nie tylko na okupowanych terenach wschodnich, ale także na bezpośrednim zapleczu frontu wschodniego[vi].

W październiku 1941 r., wobec problemów ze zwerbowaniem nowych członków organizacji wśród polskiej ludności kresowej, ppłk Jan Włodarkiewicz wydał rozkaz dopuszczający tworzenie tzw. baz dywersyjnych. W skład takiej bazy miało wchodzić 3 do 4 operujących w danej okolicy patroli, wspierających się w wykonywaniu zadań dywersyjnych; dla bezpieczeństwa znać i kontaktować mieli się jedynie ich dowódcy[vii].

Zgodnie z wytycznymi komendanta „Wachlarza” poszczególne patrole dywersyjne miały działać w odległości kilku dni marszu od siebie, opierając się na strukturach organizacji znajdujących się na terenie wschodnich województw II RP. Pełną wydajność patrole miały osiągnąć dopiero po utworzeniu wysuniętych baz na okupowanych terenach ZSRS. Bazy wysunięte, aby uniknąć ryzyka dekonspiracji, miały być zaopatrywane przez osobny personel. Z tego samego powodu podczas akcji patrole miały unikać kontaktu z miejscową ludnością, m.in. korzystać z zaopatrzenia zabranego na akcję z magazynów organizacyjnych. Dlatego też zalecano wyposażenie poszczególnych patroli np. w odpowiednią ilość skondensowanej żywności[viii].

Pod koniec 1941 r. dopracowano zadania strategiczno-polityczne „Wachlarza”, które objęły pięć punktów: przyczynić się do zniszczenia materialnej siły Niemców, utrudniać aprowizację ich frontu, prowadzić działalność partyzancką na tyłach frontu, opóźniać zbliżanie się Sowietów oraz – w miarę możliwości – nawiązać współpracę z Ukraińcami nastawionymi przychylnie do Polaków[ix].

Mimo że decyzja o powołaniu „Wachlarza” zapadła latem 1941 r., dopiero pod koniec roku ruszyły pierwsze prace organizacyjne. Wtedy bowiem został uruchomiony pierwszy kurs dywersyjny dla żołnierzy organizacji. Szef Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza w styczniu 1942 r. skierował do gen. Colina Gubbinsa, szefa Kierownictwa Operacji Specjalnych (Special Operations Executive, SOE), informacje o przygotowaniach do akcji „Wachlarz” na wschodzie i określił rozmiar pomocy oczekiwanej od Wielkiej Brytanii. Miała ona polegać na przerzucie do Polski specjalistów od sabotażu kolejowego, dokonaniu zrzutów materiałów wojskowych na linii Grodno–Pińsk–Kowel oraz przeznaczeniu 500 tys. dolarów na akcję dywersyjną. Gubbins zaproponował zorganizowanie specjalnego kursu sabotażu kolejowego dla grupy polskich skoczków w Wielkiej Brytanii, obiecał wsparcie finansowe, a także poinformował, że zasięg brytyjskich samolotów Halifaxów można wydłużyć jedynie do Grodna[x].

Ze względu na trudne warunki działalności bojowej stanowiska dowódcze „Wachlarza” były obsadzane także przez cichociemnych (cc) – wyszkolonych w Wielkiej Brytanii żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych przeznaczonych do zadań specjalnych w okupowanym kraju i zakonspirowanych w ramach ZWZ/AK[xi]. Do końca października 1942 r. do „Wachlarza” oddelegowano 20 cichociemnych[xii], którzy wsparli oficerów konspiracji działających w kraju[xiii]. Skoczkowie przybyli z Wysp zajmowali się werbowaniem, a także szkoleniem z zakresu dywersji ludzi, których zadaniem miało być niszczenie torów kolejowych, transportów, zbiorników paliwa oraz stacji podsłuchowych lotniczych[xiv]. Szkolenia oraz tworzenie grup dywersyjnych odbywały się przeważnie w Warszawie, skąd po czasie żołnierze byli delegowani na poszczególne odcinki. Z planowanych 900 żołnierzy, którzy mieli zostać przeszkoleni w działaniach dywersyjnych do końca kwietnia 1942 r., zdołano przygotować zaledwie 200, z czego tylko 150 wyjechało na wschód[xv]. AK-owcy po przybyciu do miejsca przeznaczenia legalizowali się zazwyczaj jako pracownicy firm, które pracowały na rzecz Wehrmachtu[xvi].

Stan osobowy „Wachlarza” na luty 1943 r. przedstawiał się następująco: 10 oficerów, 268 szeregowych[xvii], jednak szacuje się, że dla całości organizacji mógł wynosić od 600 do 650 żołnierzy[xviii].

            Brytyjczycy przywiązywali wagę do tego, aby działalność dywersyjna na tyłach frontu wschodniego była możliwie jak największa. 19 marca 1942 r. lord Roundell Cecil Palmer, hrabia Selborne, pełniący funkcję ministra wojny ekonomicznej (Minister of Economic Warfare), skierował do premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchilla memorandum dotyczące możliwych form sabotażu kolejowego w Polsce i Czechosłowacji. Dokument zakładał, że działania te mogłyby być podjęte w przypadku szybkiego przerzutu do obu krajów odpowiednio dużych ilości materiałów umożliwiających prowadzenie tego rodzaju operacji. W tym czasie SOE dysponowało znacznymi zapasami sprzętu przeznaczonego do działań dywersyjnych na kolei, w tym zapalnikami, różnego rodzaju detonatorami oraz ładunkami magnetycznymi. W memorandum skierowanym do Churchilla Palmer podkreślał, że polskie i czeskie struktury konspiracyjne mogą odegrać istotną rolę na zapleczu frontu wschodniego. Wskazywał ponadto, iż szybkie dostarczenie do Polski i wschodniej Czechosłowacji dużych ilości materiałów sabotażowych umożliwiłoby przeprowadzenie – jak określono – „setek ataków” na niemieckie linie kolejowe, które mogłyby poważnie zakłócić komunikację wojsk III Rzeszy. Memorandum zostało zaprezentowane podczas posiedzenia Ministerialnego Komitetu Obrony (Defence Committee)[xix]. Już w kwietniu 1942 r. strona brytyjska zobowiązała się natomiast pokryć 2/3 przeznaczonego na działalność „Wachlarza” budżetu, który docelowo miał wynieść 4 mln dolarów[xx].

Choć większość zaopatrzenia otrzymanego ze zrzutów kierowana była do „Wachlarza”, to do końca funkcjonowania borykał się on z problemem braku odpowiedniego zaopatrzenia[xxi]. O ile z różnym skutkiem udawało się dostarczać zaopatrzenie do baz ulokowanych na terenach wschodnich II Rzeczypospolitej, o tyle poważne trudności pojawiały się w momencie konieczności przerzutu materiałów na okupowane obszary Związku Sowieckiego. Zygmunt Jędrzejewski, służący wówczas w „Wachlarzu”, wspominał, iż jego grupa bez przeszkód dotarła w pobliże dawnej granicy polsko-sowieckiej:

„Po przerwie ruszyliśmy ku Stołpcom i tam przekroczyliśmy dawną polską granicę, udając się za Niemen. Po drodze w miejscu wybranym przez Tropa [mjr. Stefana Rychtera – przyp. T.D.] po uzgodnieniu z Doktorem [mjr./ppłk. Remigiuszem Grocholskim – przyp. T.D.] zakopaliśmy dwie beczki z materiałami wybuchowymi”[xxii].

Teren działania „Wachlarza” został podzielony na dwie strefy: a) strefa zaplecza i teren wypadowy, b) strefa działania dywersyjnego i wykonania planu osłony. Strefy te zostały podzielone na pięć odcinków, które były podyktowane przede wszystkim głównymi liniami kolejowymi i drogowymi z zachodu na wschód.

Odcinek I miał przygotować działania osłonowe na linii Lwów–Tarnopol–Płoskirów–Winnica–Żmerynka–Dniepropietrowsk, a także prowadzić akcje dywersyjne na liniach kolejowych wykorzystywanych przez Niemców do transportu zaopatrzenia na front wschodni. Por. Stanisław Gilowski, jeszcze przed wyjazdem na wschód, przeprowadzał intensywne szkolenia żołnierzy, z którymi miał następnie działać na terenach wschodnich. Tuż przed przerzutem, wraz z grupą podkomendnych, dokonał akcji sabotażowej w warszawskiej fabryce Schiefnera, produkującej części do samolotów. Operacja zakończyła się powodzeniem. Jedną z pierwszych akcji „Wachlarza” na wschodzie było wysadzenie mostu kolejowego na rzece Seret, w pobliżu stacji Hłuboczek. Zadanie to zrealizował ppor. Stanisław Ziemkiewicz ps. „Adwokat”, zastępca dowódcy odcinka. Skutki akcji były znaczące: przerwa w ruchu na tej ważnej magistrali kolejowej trwała dwa tygodnie. Wkrótce potem utworzono bazę „Wachlarza” w Winnicy, w dalszym okresie służącą jako punkt wypadowy do kolejnych operacji. Choć zasadniczym celem „Wachlarza” było prowadzenie działań dywersyjnych poza granicami II RP, w przypadku Odcinka I większość akcji przeprowadzono na obszarze polskim. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć: likwidację konfidentów Gestapo we Lwowie, Tarnopolu i Żmerynce, niszczenie linii komunikacyjnych i mostów na trasie Lwów–Tarnopol–Winnica, podłożenie ładunków wybuchowych pod zbiorniki z benzyną lotniczą w Winnicy oraz wysadzenie dwóch pociągów na linii Tarnopol–Płoskirów. Jak wynika z zachowanych dokumentów, odcinek nie rozwinął jednak szerszej działalności. 24 lutego 1943 r. jego żołnierze wraz z dowódcą, por. Stanisławem Gilowskim ps. „Gotur”, zostali włączeni do struktur Kedywu Okręgu Lwów[xxiii].

Odcinek II: Równe–Zwiahel–Żytomierz–Kijów rozpoczął działalność w pierwszej połowie 1942 r. Wtedy to z Warszawy przybyła grupa żołnierzy „Wachlarza” złożona z cichociemnych oraz osób przeszkolonych na kursach konspiracyjnych w stolicy. Na jej czele stał cc por. Jan Piwnik. Siatkę dywersyjną budowano, opierając się na polskich pracownikach niemieckich instytucji, co nie tylko dawało solidne alibi, ale także ułatwiało poruszanie się na okupowanych terenach ZSRS. Często byli to młodzi ludzie, którzy przed wyjazdem na tereny wschodnie przeszli intensywne szkolenie dywersyjne prowadzone w Warszawie przez cc por. Franciszka Pukackiego ps. „Gzyms”. Znaczący wkład w działalność Odcinka II wniósł przedwojenny naczelnik Urzędu Telekomunikacyjnego w Równem inż. Antoni Wróblewski ps. „Mecenas”. Otrzymał on propozycję dowodzenia jednym z oddziałów Wehrmachtu – Nachrichten Kommandantur 306. Struktura ta odpowiadała za funkcjonowanie wojskowej sieci telefonicznej na okupowanych obszarach ZSRS. Wróblewski cieszył się takim zaufaniem władz okupacyjnych, że sam mógł sobie dobrać współpracowników. Jednym z nich był por. Piotr Bogacki ps. „Francuz”. Z Polaków pracujących w Nachrichten Kommandantur 306 zorganizował on patrole dywersyjne rozlokowane w różnych miejscach na szlakach drogowych i kolejowych, m.in. w Korcu, Zwialu, Żytomierzu, Szepetówce, Berdyczowie, Zdołbunowie i Ostrogu. Potencjał Odcinka II w zakresie działań dywersyjnych nie został w pełni wykorzystany. Prawdopodobnie wynikało to z przekonania por. Tadeusza Klimowskiego, iż zasadniczym zadaniem organizacji jest przygotowanie działań osłonowych na wypadek powstania powszechnego, a nie bieżąca dywersja. Zgodnie z planami działania osłonowe miały być prowadzone na liniach: Berdyczów–Szepetówka, Żytomierz–Zwiahel oraz Korosteń–Sarny. Do nielicznych operacji dywersyjnych dochodziło głównie dzięki determinacji por. Bogackiego. Wśród nich należy wymienić: wysadzenie transportów kolejowych pod Zdołbunowem (wrzesień 1942 r.), atak na konwój samochodowy pod Zwiahlem oraz rozkręcenie torów w rejonie Sławuty. Na początku 1943 r. Odcinek II wszedł w skład Kedywu Okręgu Wołyń. W kwietniu–maju 1943 r. odnotowano ostatnie działania odcinka w rejonie Charkowa: patrol dowodzony przez por. Franciszka Pukackiego przeprowadził dywersję na tamtejszych lotniskach, niszcząc niemieckie bombowce Junkers Ju 87[xxiv].

Odcinek III prowadził akcje przeciwko Niemcom na liniach Homel–Żłobin oraz Kalenkowicze–Łuniniec i dalej, w kierunku polskiej granicy. Zgodnie z wytycznymi przekazanymi przez komendanta „Wachlarza” główną bazą odcinka był Pińsk, w którym miano przekazywać z Warszawy broń i materiały wybuchowe potrzebne do prowadzenia akcji dywersyjnych. Jako wysuniętą bazę przewidywano Homel, miasto znajdujące się wówczas już po stronie sowieckiej. Jedną z akcji żołnierzy z III Odcinka wartą odnotowania jest ta, którą przeprowadził 11 kwietnia 1942 r. patrol dowodzony przez kpt. Alfreda Paczkowskiego. Polscy żołnierze zniszczyli przy pomocy materiałów wybuchowych rzeczny monitor znajdujący się na Kanale Królewskim w pobliżu Pińska. Na dłuższy czas zablokowano tym samym ważną drogę wodną służącą nieprzyjacielowi do wywozu płodów rolnych z okupowanych obszarów ZSRS, a w odwrotną stronę – materiałów budowlanych oraz zaopatrzenia dla oddziałów frontowych. Z akcji dywersyjnych wykonanych przez żołnierzy III Odcinka warto jeszcze wymienić wysadzenie transportu kolejowego na linii Mińsk–Homel 2 maja 1942 r. czy zniszczenie transportu wojskowego pod Łunińcem. Po likwidacji „Wachlarza” żołnierze Odcinka III weszli w skład Kedywu Okręgu Polesie[xxv].

Odcinek IV działał na linii Lida–Mińsk–Borysów–Orsza. Zgodnie z opracowanymi planami działalność plutonów dywersyjnych na tym odcinku koncentrowała się na liniach kolejowych oraz wokół dużych węzłów kolejowych w Baranowiczach, Lidzie i Mińsku. W tym ostatnim funkcjonowało ok. 70 żołnierzy „Wachlarza”, z których aż 22 stanowili cichociemni. Formalnie zatrudnieni w Organizacji Todta, odpowiadali za naprawę linii kolejowych, które jako żołnierze konspiracji równocześnie zobowiązani byli sabotować. Proces tworzenia IV Odcinka „Wachlarza” został utrudniony przez błędne założenia płk. Witolda Komierowskiego dotyczące możliwości organizacyjnych; deklarował on istnienie rozbudowanej siatki konspiracyjnej na Grodzieńszczyźnie i Nowogródczyźnie, co nie znalazło potwierdzenia w rzeczywistości i przyczyniło się do opóźnienia działań organizacyjnych. Równolegle do Komierowskiego przystąpił do pracy mjr Zygmunt Reliszko ps. „Zygmunt”, dysponujący rzeczywistymi zalążkami siatki konspiracyjnej w tym regionie, opartej na oficerach Wojska Polskiego oraz środowiskach harcerskich. To właśnie ta grupa stała się ostatecznie trzonem obsady IV Odcinka. Już pod koniec 1941 r. pchor. Kazimierz Markowski ps. „Kazik”, wysłannik mjr. Zygmunta Reliszki, zorganizował w Grodnie bazę konspiracyjną, która funkcjonowała głównie dzięki wsparciu miejscowych harcerzy. W ramach tej bazy utworzono i przeszkolono patrol dywersyjny, a także przeprowadzono rekonesans mający na celu stworzenie zalążków struktur organizacyjnych w Baranowiczach, Nieświeżu, Mińsku, Mołodecznie i Połocku. W marcu 1942 r. płk Komierowski przesłał do Warszawy meldunek, w którym informował komendanta AK, iż na terenie województwa nowogródzkiego jest w stanie zorganizować oddziały partyzanckie liczące ok. 9 tys. osób. Informacje te nie miały jednak pokrycia w rzeczywistości, ponieważ poza działalnością grupy mjr. Reliszki oraz zalążkami siatki IV Odcinka Komierowski nie dysponował realnymi strukturami. Po ujawnieniu nieprawdziwych meldunków został odwołany ze stanowiska. Próbowano postawić go przed sądem, jednak wstąpił do Narodowych Sił Zbrojnych i uniknął odpowiedzialności. Funkcję dowódcy przejął mjr Zygmunt Reliszko. W celu wzmocnienia kadrowego IV Odcinka skierowano do służby na tym obszarze trzech oficerów cichociemnych: rtm./mjr. Tadeusza Sokołowskiego ps. „Trop”, rtm. Jerzego Sokołowskiego ps. „Mir” oraz por. Witolda Motylewicza ps. „Krzemień”. Nieco później dołączył do nich kpt. Bohdan Piątkowski ps. „Mak”. Pod koniec kwietnia 1942 r. komendant „Wachlarza” wydał rozkaz przeprowadzenia w rejonie Mińska Białoruskiego akcji dywersyjnej pod kryptonimem „Targi Mińskie”. Udział w operacji wzięły patrole dywersyjne dowodzone przez rtm. Jerzego wskiego „Mira”, kpt. Bohdana Piątkowskiego „Maka”, por. Edmunda Banasikowskiego „Mundka” oraz kpt. Tadeusza Naturalistę „Artylerzystę”. Łącznie w akcji uczestniczyło 20 żołnierzy, w tym ppłk Remigiusz Grocholski. Operacja zakończyła się powodzeniem, m.in. wysadzono transport z zaopatrzeniem w rejonie stacji Ratomka. Nie powiodła się natomiast akcja w rejonie Bobrujska, gdzie Niemcy zatrzymali uczestników patrolu rtm./mjr. Tadeusza Sokołowskiego ps. „Trop” i mjr./ppłk. Remigiusza Grocholskiego ps. „Doktor”. Zatrzymanym udało się jednak wyjść na wolność dzięki znajomości języka niemieckiego przez Grocholskiego. W kolejnych miesiącach żołnierze IV Odcinka przeprowadzili co najmniej kilkadziesiąt skutecznych akcji sabotażowych na liniach kolejowych przeciwnika. Na początku grudnia 1942 r. Niemcy aresztowali członków patrolu dowodzonego przez znanego jedynie z pseudonimu „Drewnikowskiego”. W wyniku składanych zeznań siatka „Wachlarza” została rozbita. Na początku lutego 1943 r. podjęto próbę odbicia uwięzionych żołnierzy. Działania te realizowała przybyła z Warszawy grupa uderzeniowa pod dowództwem mjr. Stefana Rychtera ps. „Tumry”. Udało się nawiązać kontakt z więźniami i dostarczyć im broń, a przygotowania prowadzono we współpracy z podziemiem sowieckim. Operacja zakończyła się jednak niepowodzeniem, a wszyscy uwięzieni żołnierze zginęli. Z dowódców akcji uratował się jedynie rtm. Jerzy Sokołowski ps. „Mir”, który powrócił do Warszawy. W rezultacie niemieckich działań represyjnych IV Odcinek został niemal całkowicie zlikwidowany. Nieliczni ocaleni żołnierze weszli później w skład Kedywu Okręgów Nowogródek i Wilno[xxvi].

Odcinek V „Wachlarza”, obejmujący obszar Wilno–Dyneburg–Połock, działał na Wileńszczyźnie oraz na tzw. Inflantach Polskich, czyli części dzisiejszego terytorium Łotwy. Obszar ten sprzyjał konspiracji z uwagi na stosunkowo liczne skupiska ludności polskiej, zwłaszcza na Wileńszczyźnie, gdzie Polacy stanowili większość. Jednocześnie funkcjonowanie odcinka utrudniała złożona sytuacja administracyjna – jego teren podlegał trzem różnym strukturom okupacyjnym: niemieckiej, litewskiej i białoruskiej. Zróżnicowane były również warunki działalności konspiracyjnej: stosunkowo korzystne na Litwie i Łotwie, a znacznie trudniejsze na Białorusi, gdzie część ludności wspierała partyzantkę sowiecką. Geneza struktur konspiracyjnych w Dyneburgu sięga września 1939 r., kiedy sześciu młodych Polaków – Franciszek Czechowicz, Piotr Spogis, Michał Wieliczko, Józef Kokin, Adam Zubowicz i Piotr Wierzbicki – próbowało przedostać się do Wilna w celu wstąpienia do Wojska Polskiego. Odesłani do domów, założyli w Dyneburgu organizację Wyzwolenie Polski, której członkowie pomagali żołnierzom w ucieczkach z obozów internowania. Kontakt z „Wachlarzem” został nawiązany dzięki Franciszkowi Czechowiczowi, zaprzysiężonemu w lipcu 1942 r. Mimo trudności organizacyjnych rozpoczęto szkolenie patroli dywersyjnych. Problem braku materiałów wybuchowych został rozwiązany dzięki inicjatywie Bolesława Krzyżanowskiego ps. „Bałtruk” i jego współpracownika Eliasza Barana, który jako pracownik składu zdobycznej broni w wileńskim getcie zgromadził zapasy trotylu. Trzon obsady Odcinka V stanowili oficerowie przeszkoleni w Wielkiej Brytanii w zakresie dywersji. Działalność bojowa Odcinka V rozpoczęła się jesienią 1942 r. 16 października dokonano wysadzenia niemieckiego pociągu z zaopatrzeniem na linii Dyneburg–Rzeczyca, co spowodowało kilkugodzinną przerwę w ruchu kolejowym. Jedną z najbardziej znanych operacji było podpalenie pociągu towarowego liczącego 40 cystern w rejonie stacji Turmonty na linii Wilno–Dyneburg. Ogółem w ciągu kilku miesięcy funkcjonowania Odcinek V przeprowadził 19 akcji dywersyjnych. 21 grudnia 1942 r. rozkazem komendanta głównego AK Odcinek V został włączony do Kedywu Okręgu AK Wilno. Działalność sabotażowa była kontynuowana – przykładem jest akcja z 20 listopada 1943 r., kiedy patrol dowodzony przez por. Jerzego Pileckiego wysadził niemiecki pociąg wojskowy na linii Indra–Dyneburg. Miesiąc później zapadła decyzja o likwidacji „Wachlarza”. Jego żołnierze wraz ze sprzętem bojowym, którym dysponowali, weszli w skład Kedywu Okręgu AK Wilno[xxvii].

Omawiając działalność „Wachlarza”, należy odnotować jedną z jego najbardziej znanych operacji, czyli rozbicie więzienia w Pińsku 18 stycznia 1943 r. Akcja miała na celu uwolnienie aresztowanych cichociemnych. W ciągu 25 minut zostało uwolnionych trzech żołnierzy „Wachlarza”: kpt. Alfred Paczkowski ps. „Wania”, por. Marian Czarnecki ps. „Ryś” oraz st. strz. Piotr Downar ps. „Azor”. Dodatkowo w ramach akcji oswobodzono ok. 40 innych osadzonych. Nie udało się jednak uwolnić Mieczysława Eckhardta ps. „Bocian”, który wcześniej zginął w niewyjaśnionych do końca okolicznościach. Za wzorowo przeprowadzoną akcję dowódca por. Jan Piwnik ps. „Ponury” oraz por. Jan Rogowski ps. „Czarka” otrzymali Krzyż Srebrny Virtuti Militari, a por. Wacław Kopisto ps. „Kra” i por. Michał Fijałka ps. „Kawa” – Krzyż Walecznych[xxviii]. Niemcy w odwecie rozstrzelali 30 zakładników wybranych spośród miejscowej polskiej inteligencji[xxix].

Pod wpływem powodzenia akcji rozbicia więzienia w Pińsku podjęto na początku lutego 1943 r. decyzję o przeprowadzeniu uderzenia na więzienie w Mińsku Białoruskim, w którym przebywali aresztowani żołnierze i oficerowie IV Odcinka. Akcja nie powiodła się ze względu na zdradę więziennego strażnika, który miał pomóc w jej przeprowadzeniu. W Mińsku z rąk Niemców w nocy z 6 na 7 lutego 1943 r. zginął m.in. dowódca odcinka cc mjr Tadeusz Sokołowski „Trop”. Należy wskazać, że spośród wszystkich aresztowanych przez Niemców żołnierzy „Wachlarza” wojnę zdołali przeżyć jedynie wywiezieni do KL Auschwitz Kazimierz Smolski, Bogusław Galant, Kazimierz Chocianowicz i Zbigniew Jaworski[xxx].

Mimo przytoczonych przykładów do dziś trudno ustalić faktyczną liczbę przeprowadzonych akcji dywersyjnych i likwidacyjnych wykonanych przez „Wachlarz”. Fragmentaryczne dane za miesiące maj–lipiec 1942 r. wskazują na 16 akcji dywersyjnych[xxxi]. Od 1 września 1942 r. do 28 lutego 1943 r. wykonano natomiast 15 akcji bojowych, z czego 9 udanych[xxxii].

Jak dziś, po prawie 80 latach, należy postrzegać działania „Wachlarza”? Wydaje się, że jak najbardziej pozytywnie. Jego żołnierze zdołali zadać nieprzyjacielowi duże straty w ludziach i sprzęcie. Pozostaje jednak pytanie: czy realne były zadania postawione pierwotnie przed organizacją? Na to pytanie trzeba odpowiedzieć negatywnie. Organizacja była zbyt słaba, aby przeprowadzić działania dywersyjne, które mogłyby zatrzymać oddziały niemieckie skierowane do stłumienia powstania powszechnego, które miało wybuchnąć w centralnej Polsce. Mimo to w opisanych powyżej bardzo trudnych na wschodzie warunkach konspiracyjnych żołnierze „Wachlarza” przez blisko 1,5 roku byli w stanie prowadzić działania dywersyjne i sabotażowe na tyłach frontu wschodniego, o czym dzisiaj powinniśmy pamiętać.

[i] C. Chlebowski, Zagłada IV Odcinka, Warszawa 1987, s. 23–25; D. Koreś, Wydzielona Organizacja Dywersyjna ZWZ-AK „Wachlarz”, Warszawa 2015, s. 30–31, Polska Walcząca – Historia Polskiego Państwa Podziemnego, t. 16; M. Ney-Krwawicz, Komenda Główna Armii Krajowej 1939–1945, Warszawa 1990, s. 212.

[ii] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (dalej: AIPN), sygn. IPN BU 380-27-2, t. 1, Materiały organizacji konspiracyjnej „Wachlarz”. Zadania „Wachlarza”, pismo komendanta Organizacji, b.d., k. 1–8; Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, wyd. 2 popr., Londyn–Warszawa 1999, s. 484–487.

[iii] Szerzej o funkcjonowaniu Flotylli w okresie II RP zob.: J.W. Dyskant, Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej 1919–1939, Warszawa 1994.

[iv] C. Chlebowski, Wachlarz. Monografia wydzielonej organizacji dywersyjnej Armii Krajowej (wrzesień 1941– marzec 1943), Warszawa 1990, s. 40–41.

[v] O Organizacji Todt szerzej zob.: W. Kwieciński, Organizacja Todta – powstanie, rozwój i zakres działalności w latach 1938–1940, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2021, nr 2(38); idem, Organizacja Todta – rozwój i zakres działalności w latach 1940–1942, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2023, nr 2(42).

[vi] C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 41.

[vii] Organizacja Dywersji Dalekosiężnej „Wachlarz”, Serwis Tematyczny Polska Podziemna: https://www.dws-xip.com/PW/formacje/pw8.html [dostęp 8.09.2022].

[viii] AIPN, sygn. IPN BU 380-27-2, t. 1, Materiały organizacji konspiracyjnej „Wachlarz”. Zadania „Wachlarza”, pismo komendanta Organizacji, b.d., k. 6; Operacja „Wachlarz” (cz. 1). Audycja poświęcona dziejom specjalnej grupy dywersyjnej AK, operującej na wschodnich kresach przedwojennej RP (jesień 1941–wiosna 1943 roku), opracowana przez Józefa Garlińskiego z udziałem: gen. Tadeusza Pełczyńskiego – szefa sztabu KG AK; ppłk. Józefa Hartmana – szefa wyszkolenia oddziału specjalnego sztabu Naczelnego Wodza w Londynie; mjr. Tadeusza Klimowskiego – dowódcy odcinka nr 2 „Wachlarza”, z wykorzystaniem pisemnej relacji kpt. Edmunda Banasikowskiego – oficera z odcinka nr 4 „Wachlarza” oraz relacji prasowego sprawozdawcy wojskowego z BiP KG AK. Relacja gen. Tadeusza Pełczyńskiego, program specjalny (nr 2501), Polskie Radio, 21.06.1964, https://www.polskieradio.pl/68/2461/Audio/291498 [dostęp 9.10.2022].

[ix] C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 33.

[x] J. Tebinka, A. Zapalec, op. cit., s. 218.

[xi] M. Ney-Krwawicz, Armia Krajowa. Siły zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego, Warszawa 2022, s. 68.

[xii] C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 55.

[xiii] J. Szcześniak, Jeszcze parę słów o zagładzie IV odcinka „Wachlarza”, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1969, nr 3–4, s. 657.

[xiv] Archiwum Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie (dalej: AMAK), J.S. Gilowski Michalski „Gotur-Wojewoda”, 1. Odcinek, sygn. MAK/MP/2686, k. 3–4.

[xv] AMAK, F. Pukacki „Gzyms”, 2 Odcinek, sygn. MAK/MP/2686, k. 1; C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 40–41.

[xvi] S. Korboński, Polskie Państwo Podziemne. Przewodnik po Podziemiu z lat 1939–1945, Warszawa 2008, s. 98.

[xvii] Ibidem.

[xviii] C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 291.

[xix] J. Tebinka, A. Zapalec, op. cit., s. 221–222.

[xx] C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 49.

[xxi] AIPN, sygn. IPN BU 380-27-1, t. 1, Materiały organizacji konspiracyjnej „Wachlarz”. Dan [mjr Stefan Rychter], Zapotrzebowanie broni i sprzętu specjalnego, 29 maja 1942, k. 9; D. Koreś, op. cit., s. 14–17.

[xxii] Z. Jędrzejewski, Od września do września, wyd. 2, Warszawa 2015, s. 67–69.

[xxiii] AIPN, sygn. IPN BU 380-27-4, t. 2, Materiały Konspiracyjnej Organizacji Wachlarz. „Doktor”, Rozkaz operacyjny dla dowódcy I odcinka, 16 lipca 1942, b.p.; AMAK, S. Gilowski, 1. Odcinek, sygn. MAK VI 413 44/09, b.p.; C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 341–348.

[xxiv] AIPN, sygn. IPN BU 380-27-4, t. 2, Materiały Konspiracyjnej Organizacji Wachlarz. „Doktor”, Rozkaz operacyjny dla dowódcy II odcinka, 13 czerwca 1942, b.p.; Centralna Biblioteka Wojskowa w Warszawie, rkps 4/99, K. Bessendowski, „Wachlarz” – odcinek II Wołyński, k. 1-57; AMAK, F. Pukacki ps. „Gzyms”, Relacja z działalności dywersyjnej na terenie 2-go odcinka „Wachlarza” w czasie od VII.42–VII.43, sygn. MAK VI 413 44/09, k. 1-18; Organizacja Dywersji Dalekosiężnej…; Operacja „Wachlarz” (cz. 1). Audycja poświęcona dziejom specjalnej grupy dywersyjnej AK… Relacja mjr. Tadeusza Klimowskiego; W. Romanowski, ZWZ-AK na Wołyniu. 1939–1944, Lublin 1993, s. 126–134.

[xxv] AIPN, sygn. IPN BU 380-27-4, t. 2, Materiały Konspiracyjnej Organizacji Wachlarz. „Waligóra”, Rozkaz operacyjny dla dowódcy III odcinka, 13 czerwca 1942, b.p.; C. Hołub, Wśród bagien, trzęsawisk i mgły, Stargard Szczeciński 1997, s. 44–50.

[xxvi] AIPN, sygn. IPN BU 380-27-4, t. 2, Materiały Konspiracyjnej Organizacji Wachlarz. Trop [mjr Tadeusz Sokołowski [JW.]], Plan osłony, 9 września 1942, k. 165–175; Biblioteka Jagiellońska, sekcja rękopisów, sygn. 9876 III, A. Brochocki, Moje przeżycia i wrażenia w czasie drugiej wojny światowej. Wydarzenia głównie aktualne dla byłego województwa nowogródzkiego, k. 127–128; Organizacja Dywersji Dalekosiężnej…; Operacja „Wachlarz” (cz. 1). Audycja poświęcona dziejom specjalnej grupy dywersyjnej AK… Relacja kpt. Edmunda Banasikowskiego; Königsberg W., Zagłada IV odcinka „Wachlarza” – tragedia cichociemnych w Mińsku, Wokół „Ponurego”, 6.02.2019, https://wokol-ponurego.blogspot.com/2019/02/zagada-iv-odcinka-wachlarza-tragedia.html [dostęp 9.10.2022]; C. Chlebowski, Zagłada…, s. 24; D. Koreś, op. cit., s. 43–47; J. Siemiński, Walczące Grodno. Wspomnienia harcerza, Białystok 1990, s. 69–78.

[xxvii] Archiwum Wschodnie Ośrodka Karta w Warszawie, Relacja mjr. Leona Koplewskiego, sygn. II 2984, k. 1–4; Organizacja Dywersji Dalekosiężnej…; C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 258–259, 287–288; D. Koreś, op. cit., s. 47–48; B. Krzyżanowski, Wileński matecznik, Warszawa 1993, s. 73–81; K.A. Tochman, Samozwańczy oficer Zygmunt Augustowski. Z dziejów „Wachlarza”, Okręgu Wileńskiego AK i komunistycznej bezpieki, Warszawa 2022, s. 66–90; C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 27.

[xxviii] Szerzej o akcji rozbicia więzienia w Pińsku zob.: T. Dudek, Rozbicie więzienia w Pińsku w 1943 r., „Textus et Studia” 2024, nr 2(38).

[xxix] C. Chlebowski, Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie, Warszawa 2021, s. 90–103; C. Hołub, Wśród bagien…, s. 34–35; W. Kopisto, Droga cichociemnego do łagrów Kołymy, Warszawa 1990, s. 85.

[xxx] C. Chlebowski, „Wachlarz”…, s. 223–229.

[xxxi] S. Korboński, op. cit., s. 98.

[xxxii] V odcinek zrealizował 8 akcji, z czego 5 udanych, IV odcinek – 3, z czego 1 udaną, III odcinek – 2, w tym 1 udaną, II odcinek – 2, obydwie udane; Centralne Archiwum Wojskowe, Akta Kedywu KG AK, sygn. IX.3.29.3, k. 10.

1. Tablica pamiątkowa w Dyneburgu
2. Tablica poświęcona żołnierzom Wachlarza znajdująca się w podcieniach dziedzińca kościoła św. Marcina w Warszawie

Archiwalia

Archiwum Wschodnie Ośrodka Karta w Warszawie

Relacja mjr. Leona Koplewskiego, sygn. II 2984.

 

Biblioteka Jagiellońska – sekcja rękopisów

A. Brochocki, Moje przeżycia i wrażenia w czasie drugiej wojny światowej. Wydarzenia głównie aktualne dla byłego województwa nowogródzkiego, cz. 2-3, sygn. 9876 III.

 

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Materiały organizacji konspiracyjnej „Wachlarz”, sygn. IPN BU 380-27, t. 1;

Materiały Konspiracyjnej Organizacji Wachlarz, sygn. IPN BU 380-27-4, t. 2.

 

Centralne Archiwum Wojskowe

Akta Kedywu KG AK, sygn. IX.3.29.3.

 

Centralna Biblioteka Wojskowa w Warszawie

K. Bessendowski, „Wachlarz” – odcinek II Wołyński, rkps 4/99.

 

Archiwum Muzeum Armii Krajowej w Krakowie

S. Gilowski, 1. Odcinek, sygn. MAK VI 413 44/09;
J.S. Gilowski Michalski „Gotur-Wojewoda”, 1. Odcinek, sygn. MAK/MP/2686;
F. Pukacki „Gzyms”, 2 Odcinek, sygn. MAK/MP/2686;
F. Pukacki ps. „Gzyms”, Relacja z działalności dywersyjnej na terenie 2-go odcinka „Wachlarza” w czasie od VII.42–VII.43, sygn. MAK VI 413 44/09.

 

Światowy Związek Żołnierzy AK

Teczka osobowa Michała Paszkiewicza.

 

Publikacje

Chlebowski C., Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie, Warszawa 2021.

Chlebowski C., Wachlarz. Monografia wydzielonej organizacji dywersyjnej Armii Krajowej (wrzesień 1941–marzec 1943), Warszawa 1990.

Chlebowski C., Zagłada IV Odcinka, Warszawa 1987.

Dudek T., Rozbicie więzienia w Pińsku w 1943 r., „Textus et Studia” 2024, nr 2(38), s. 7–23, https://doi.org/10.15633/tes.10201.

Dyskant J.W., Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej 1919–1939, Warszawa 1994.

Hołub C., Okręg Poleski ZWZ-AK w latach 1939–1944. Zarys dziejów, Warszawa 1991.

Hołub C., Wśród bagien, trzęsawisk i mgły, Stargard Szczeciński 1997.

Jędrzejewski Z., Od września do września, wyd. 2, Warszawa 2015.

Kopisto W., Droga cichociemnego do łagrów Kołymy, Warszawa 1990.

Korboński S., Polskie Państwo Podziemne. Przewodnik po Podziemiu z lat 1939–1945, Warszawa 2008.

Koreś D., Wydzielona Organizacja Dywersyjna ZWZ-AK „Wachlarz”, Warszawa 2015, Polska Walcząca – Historia Polskiego Państwa Podziemnego, t. 16.

Königsberg W., Droga „Ponurego”. Rys biograficzny majora Jana Piwnika, wstęp Z. Rachtan „Halny”, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 2014.

Krzyżanowski B., Wileński matecznik, Warszawa 1993.

Kwieciński W., Organizacja Todta – powstanie, rozwój i zakres działalności w latach 1938–1940, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2021, nr 2(38), s. 501–517, https://doi.org/10.48261/pis213826.

Kwieciński W., Organizacja Todta – rozwój i zakres działalności w latach 1940–1942, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2023, nr 2(42), s. 342–362, https://doi.org/10.48261/pis234219.

Ney-Krwawicz M., Armia Krajowa. Siły zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego, Warszawa 2022.

Ney-Krwawicz M., Komenda Główna Armii Krajowej 1939–1945, Warszawa 1990.

Paczkowski A., Ankieta cichociemnego, Warszawa 1987.

Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, wyd. 2 popr., Londyn–Warszawa 1999.

Romanowski W., ZWZ-AK na Wołyniu. 1939–1944, Lublin 1993.

Siemiński J., Walczące Grodno. Wspomnienia harcerza, Białystok 1990.

Szcześniak J., Jeszcze parę słów o zagładzie IV odcinka „Wachlarza”, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1969, nr 3–4, s. 656–661.

Tebinka J., Zapalec A., Polska w brytyjskiej strategii wspierania ruchu oporu. Historia Sekcji Polskiej Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE), Warszawa 2021.

Tochman K.A., Samozwańczy oficer Zygmunt Augustowski. Z dziejów „Wachlarza”, Okręgu Wileńskiego AK i komunistycznej bezpieki, Warszawa 2022.

 

Netografia

Organizacja Dywersji Dalekosiężnej „Wachlarz”, Serwis Tematyczny Polska Podziemna, [on-line:] https://www.dws-xip.com/PW/formacje/pw8.html.

Königsberg W., Zagłada IV odcinka „Wachlarza” – tragedia cichociemnych w Mińsku, Wokół „Ponurego”, 6.02.2019, [on-line:] https://wokolponurego.blogspot.com/2019/02/zagada-iv-odcinka-wachlarza-tragedia.html.

 

Relacje audio

Operacja „Wachlarz” (cz. 1). Audycja poświęcona dziejom specjalnej grupy dywersyjnej AK, operującej na wschodnich kresach przedwojennej RP (jesień 1941–wiosna 1943 roku), opracowana przez Józefa Garlińskiego z udziałem: gen. Tadeusza Pełczyńskiego – szefa sztabu KG AK; ppłk. Józefa Hartmana – szefa wyszkolenia oddziału specjalnego sztabu Naczelnego Wodza w Londynie; mjr. Tadeusza Klimowskiego – dowódcy odcinka nr 2 „Wachlarza”, z wykorzystaniem pisemnej relacji kpt. Edmunda Banasikowskiego – oficera z odcinka nr 4 „Wachlarza” oraz relacji prasowego sprawozdawcy wojskowego z BiP KG AK, program specjalny (nr 2501), Polskie Radio, 21.06.1964, [on-line:] https://www.polskieradio.pl/68/2461/Audio/291498.